terug naar alfabetisch overzicht
Jean-Baptiste Voortman, 1804-1862

Noordoostelijk langs hetzelfde tracé als de fabrieken van de Smet, de Hemptinne en de LiniŤre Gantoise verrezen de fabrieksschouwen van de firma Voortman. Gesticht in 1790 door de uit Nederland afkomstige Abraham Voortman en de Gentenaar Frans De Vos, een schoonbroer van Lieven Bauwens, vestigden zij zich in 1797 aan de Vogelenzang. Op amper een decennium tijd stampten zij er de grootste katoendrukkerij van Gent uit de grond. Halfweg de jaren 1820 nam zijn zoon Jean-Baptiste Voortman, samen met zijn schoonbroer Guillaume Van Zantvoorde, de leiding over en begon een levendige handel met Nederlands-IndiŽ. De revolutie van 1830 gooide echter roet in het eten en zowel Voortman als Van Zantvoorde sloten zich aan bij de orangisten. Van Zantvoorde, die al gemeenteraadslid was sinds 1825, werd bij de eerste gemeenteraadsverkiezingen in december 1830 herkozen en bleef zetelen tot zijn overlijden in 1843.

Jean-Baptiste Voortman overleefde de Belgische onafhankelijkheid maar net. Begin april 1831 verspreidden opgehitste patriotten het gerucht dat hij op de Vogelenzang wapens had verborgen. Bij zijn aankomst aan de fabriek werd hij uit zijn rijtuig gesleurd en door de massa gemolesteerd. Baron Coppens, de voorzitter van het Comité de SŻreté Publique, kon hem ontzetten maar terwijl hij de eerste zorgen kreeg, werden zijn fabriek en woning kort en klein geslagen en zijn inboedel in de Lieve gegooid. In 1833 kwam deze lynchpartij voor het West-Vlaamse assisenhof waar de drie hoofdbeschuldigden werden veroordeeld tot levenslange dwangarbeid en werden gebrandmerkt.

Op politiek vlak was Jean-Baptiste Voortman actief binnen de Liberale Associatie maar hij weigerde elk politiek mandaat. Hij was medestichter van de Associatie en zetelde van 1857 tot zijn dood in het partijbestuur. Ook zijn nakomelingen kozen voor een liberaal leven achter de schermen en werden belangrijke financiers van onder meer de Liberale Schoolpenning en het Institut Rachez, de voorloper van het Instituut van Gent.

Voortmans eerste bekommernis bleef echter zijn bedrijf, dat na de heropbouw in de jaren 1830 opnieuw tot de Gentse top ging behoren. Zijn vennoot Van Zantvoorde overleed in 1843 en werd opgevolgd door diens schoonzoon Edouard Jaequemyns, die zich in 1855 liet uitkopen door Voortman. Deze leidde de fabriek tot zijn dood en werd opgevolgd door zijn zoon Jules. In 1876 werd het bedrijf omgevormd tot de nv Texas. Het overleefde achtereenvolgens een zware brand in de jaren 1880, de Eerste Wereldoorlog en de beurskrach van 1929. In 1932 nam Jean Voortman de controle over van La Louisiane, de noodlijdende katoenbedrijven van de gebroeders de Smet en in 1957 smolten beide bedrijven samen tot de nv Loutex met Jacques Voortman als afgevaardigd beheerder. In 1967 werd de nv een onderdeel van de Union Cotonnière (UCO), waarin de familie Voortman een belangrijke rol bleef spelen. De fabrieksgebouwen aan de Vogelenzang bleven operationeel tot 1988. Daarna kwamen ze nagenoeg integraal onder de sloophamer terecht en de vrijgekomen ruimte ging in hoofdzaak naar het achtergelegen AZ Sint-Lucas en het Psychiatrisch Centrum Sint-Jan de Deo, dat de beroemde Villa Voortman in gebruik nam als een laagdrempelig sociaal-psychiatrisch ontmoetingshuis.

Deze villa in empirestijl, gelegen naast de fabriek, werd ontworpen door de bekende architect Jean-Baptist Pisson op bestelling van Abraham Voortman. De bouw zelf startte pas in 1816, zes jaar na Abrahams overlijden, en de grote verfraaiingswerken, inclusief een lusttuin die de echte rijkdom van een katoenbaron uitademde, kwamen er in 1846. In de twintigste eeuw werd de tuin gedeeltelijk ingepalmd door fabrieksgebouwen en sneuvelde de mooie oranjerie. Na enkele jaren van leegstand volgde in 1995 een erkenning als beschermd monument. Men kan er nog slechts een glimp van zien vanuit het stadsparkje aan de Vogelenzang of van op de parking van AZ Sint-Lucas.

De Voortmans vonden een laatste rustplaats in een familiekelder op Campo Santo.


Fragment uit: Bart D'hondt, Van Andriesschool tot Zondernaamstraat, Gids door 150 jaar liberaal leven te Gent. Een uitgave van Snoeck en Liberaal Archief, 2014, 288 p. (€ 35)

boek Van Andriesschool tot Zondernaamstraat