Foto's - Diverse - De Collectie Belgisch-Kongo



De fotocollectie Henri Guillaume

De fotocollectie van het archief Henri Guillaume beslaat ongeveer 2.500 foto’s en kadert in het gebruik van fotografie voor koloniale propagandadoeleinden. De collectie bestaat voornamelijk uit onderwerpen zoals fauna en flora (de rivier de Kongo,…), traditie en gebruiken, etniciteit, “vooruitgang” (met als belangrijke rode draad hierbij “les évolués”, de Kongolezen die zich een uitgesproken westerse levensstijl aanmaten), politieke actualiteit (voornamelijk naar aanleiding van de crisis in Kongo), staatsbezoeken (koning Boudewijn, Gaston Eyskens, Albert Lilar, Auguste Buisseret, Camille Huysmans,…), architectuur, sportevenementen, opnamen of afdrukken van materiaal uit de “pioniersperiode” met figuren als koning Leopold II en Henry Morton Stanley.

De foto’s uit het archief van Guillaume zijn stilistisch van een zeer hoogstaande kwaliteit. Het merendeel was dan ook het werk van professionele fotografen (zoals H. Goldstein). Inhoudelijk zijn het eveneens pareltjes om de mentaliteit van het koloniale systeem te doorgronden. Het zijn geen unieke stukken aangezien het werk van persagentschappen zoals Congopresse ruim werd verspreid.



Henri Guillaume

Henri Guillaume vertrekt in 1939 na het behalen van zijn diploma radiotechnicus naar Belgisch Kongo. Hij is dan vijfentwintig jaar oud. Van 1939 tot 1946 vervult hij zijn dienst in de “Force Publique”, het koloniale leger. Tot 1949 werkt Guillaume als technicus voor het installeren van onder meer cinemazalen in Leopoldstad en vanaf 1949 begint hij als fotoarchivaris bij de dienst Informatie van de kolonie. Daar wordt hij na verloop van tijd verantwoordelijk voor het technische departement en staat er in voor de aankoop en het toezicht op het onderhoud van cinematografisch materiaal. Henri Guillaume richt in die periode ook een school op voor het opleiden van Kongolese filmoperatoren en technici. In 1957 wordt hij benoemd tot hoofd van de dienst Film en Foto. Door de perikelen bij de onafhankelijkheid van Kongo neemt hij in juli 1960 ontslag en keert terug naar België waar hij voor de RTBF een microfilmarchief opricht. In 1964 sterft Henri Guillaume aan een ongeneeslijke ziekte.




Koloniale fotografie en beeldvorming

De fotocollectie uit het archief Henri Guillaume schetst onmiskenbaar een idyllisch beeld van het toenmalige Belgisch Kongo. Foto’s van wijde landschappen en van kleurrijke tradities uit het binnenland worden afgewisseld met prenten van de “onvermijdelijke” economische en sociale opgang van de Kongolees. Uit deze tweede reeks foto’s met vanzelfsprekend een sterk propagandistische inslag moet blijken dat die vooruitgang te “danken” is aan de Belgische inzet. De fotocollectie in het bezit van Henri Guillaume werd bijna geheel gemaakt in opdracht van het overheidsagentschap Congopresse. Dit is niet toevallig. Reeds in het interbellum hanteerden koloniale overheden de fotografie om hun successen wereldkundig te maken. Na de Tweede Wereldoorlog zal de Belgische koloniale overheid de foto- en filmproductie in stijgende mate stimuleren én controleren. Het « Centre d’information et de documentation du Congo Belge et du Ruanda-Urundi (C.I.D.) » werd in 1950 opgericht en in 1955 opgevolgd door Inforcongo met Congopresse als tak in Leopoldstad. De tientallen fotografen in dienst van deze agentschappen zetten de aloude traditie voort van het etnografisch classificeren van “modeltypes” van de verschillende Kongolese rassen. Daarnaast fotografeerden ze in grote hoeveelheden scholen, ziekenhuizen, moderne vooruitstrevende architectuur in nieuwe blanke buurten en modelwijken (de “cités”) voor de Afrikaanse arbeidersbevolking. Door combinatie van deze twee grote thema’s (traditie en “vooruitgang”) worden de positieve ontwikkelingen die de Belgen doorvoerden doelbewust sterk in de verf gezet en staat deze vooruitgang in schril contrast met de primitief geachte traditie. Op politiek vlak ging veel aandacht uit naar de prestigieuze staatsbezoeken van de koninklijke familie en van leden van de regering aan de kolonie. De koloniale overheid gebruikte deze hoge bezoeken om de kolonie te promoten in het vaderland.

Maar de werkelijkheid lag vaak ver af van de harmonische gemeenschap die de koloniale fotografie wou laten uitschijnen. Van foto’s wordt gezegd dat ze authentiek zijn; wat ze tonen was er ook ooit echt. Maar dit wil niet zeggen dat foto’s steeds exact de werkelijkheid weergeven. Het werk van de fotografen van Congopresse brengt immers een gekleurd beeld van de kolonie naar voren en is dus niet anders dan een weerspiegeling van de koloniale visie. De foto’s van de officiële persagentschappen roepen de idee op dat blank en zwart in perfecte symbiose samenleven: er wordt samen naar de stembus getrokken, zwarte soldaten schudden de hand met blanke peuters, met een brede glimlach schrijft het blanke schoolhoofd zwarte kinderen in op zijn gemeenschapsschooltje en een jong zwart koppel heeft hun woonkamer in westerse stijl ingericht. Alleszins opmerkelijk voor een kolonie waar de segregatiewetten ver zijn doorgedreven. Dit blijkt ook uit het archief Guillaume waar de foto’s een geïdealiseerde samenleving trachten voor te stellen, maar er eveneens een overheidskaart terug te vinden is met aanduiding van de raciale verdeling tussen de blanke en de zwarte wijken van de stad Matadi. Door geen beelden te verstrekken van het “andere” Belgisch Kongo, gebaseerd op apartheid en onderdrukking wordt de realiteit gemanipuleerd én het publiek misleid. Deze tegenstelling tussen blank en zwart wordt des te sterker benadrukt in de stilistisch zeer knappe zwart-wit foto’s. De foto’s van de kolonie zijn als het ware een spiegel van het vaderland België, hoe het zichzelf als koloniale mogendheid projecteert voor het eigen publiek en naar de buitenwereld toe.



Fotogalerij 1/ Inheemse traditie versus koloniale "vooruitgang" (sociaal luik)

Een selectie van 18 foto’s die een opmerkelijk beeld van het leven in de kolonie weergeeft. De koloniale informatiediensten legden zich toe op het fotograferen van de verschillende volkeren en typen. Zo trachtte men een etnische classificatie van de verschillende Kongolese rassen op te bouwen. Daarnaast ging er ook veel aandacht uit naar het fotograferen van “les évolués”, de Kongolezen die een westerse levensstijl aannamen. Ook de andere “weldaden” van de Belgen in Kongo komen ruim aan bod, zoals het oprichten van scholen en ziekenhuizen, het bouwen van residentiële blanke buurten volgens moderne vooruitstrevende architectuur en van modelwijken (“cités”) voor de Afrikaanse arbeidersbevolking. Wanneer men deze twee thema’s combineert, wordt onherroepelijk het beeld opgeroepen van een positieve ontwikkeling, van een kolonie die als vanzelfsprekend evolueert naar een westerse levenswijze, van wilde en onherbergzame streken vóór de kolonisatie en een zich snel ontwikkelend land ná de Belgische ingreep.




Fotogalerij 2/ Koortsig Kongo: De weg naar onafhankelijkheid (politiek luik)

Een selectie van 20 foto’s met de aanloop naar de onafhankelijkheid van Kongo, het politieke proces en de sleutelmomenten rond deze gebeurtenis. Vele prominenten verschijnen op deze foto’s (Camille Huysmans, koning Boudewijn, Leo Pétillon, Patrice Lumumba, Gaston Eyskens, Auguste De Schrijver, Walter Jean Ganshof Van der Meersch, Pierre Wigny, Henri Cornelis) waaronder ook de liberalen Albert Lilar (vice-eerste minister, 1958-1961) en Auguste Buisseret (minister van Koloniën, 1954-1958). Als een van de weinige liberale ministers van Koloniën had Auguste Buisseret veel aandacht voor de oprichting van officieel onderwijs in de kolonie waardoor het aantal onderwijsinstellingen fors toenam. Van katholieke zijde kreeg hij het verwijt dat hij de Schoolstrijd exporteerde naar de kolonie.




Fotogalerij 3/ 1955: Bwana Kitoko in Kongo

koning Boudewijn bezoekt Ruanda
In de lente van 1955 maakte koning Boudewijn zijn eerste grote ontdekkingsreis doorheen Belgisch-Kongo.

De jonge vorst, toen nog geen 25, werd er triomfantelijk onthaald door de koloniale overheden, door de Kongolese notabelen en de inwoners van dit onmetelijk land.

Al snel werd hij, mede door zijn jonge verschijning en zijn sneeuwwit uniform, in de Kongolese volksmond als Mwana Kitoko (mooie jongen) en Bwana Kitoko (mooie chef) betiteld.

"Bwana Kitoko oyé oy'a vive le Roi" klonk het overal op de doortocht van de koning in de steden en in het binnenland.

In Leopoldstad, Coquilhatstad, Stanleystad en overal elders ontmoette koning Boudewijn de Belgen en de Kongolese plaatselijke chefs en werd hij door de bevolking met geschenken overladen, waaronder een leeuwenwelp, een jonge luipaard, een heuse inlandse koe en talrijke dierenhuiden, ivoor en Afrikaanse kunst.

Voor koning Boudewijn die veel belangstelling toonde voor de vorming van de Kongolese jeugd, werd overal de rode loper uitgerold, ttz een luipaardvel, traditioneel symbool voor het opperste gezag.

Volgens biograaf José-Alain Fraion voltrok zich tijdens deze reis een mirakel: Boudewijn "le roi triste" werd er voor het eerst op een lach betrapt. De vorst had alle redenen om tevreden te zijn: er heerste vrede en rust in de kolonie; de Belgen bestuurden goed en de Kongolezen werkten of studeerden vlijtig.

Vijf jaar later zal de "Indépendance chacha" op de transistors een nieuw tijdperk inluiden.




Fotogalerij 4/ 1957-1960: Kongo in ijltempo naar de 'Dipenda'

Kongolezen wuiven Belgen vaarwel
De gemeenteraadsverkiezingen die de koloniale overheden in 1957 in Congo organiseerden in enkele grote steden hebben een aantal grote politieke partijen voortgebracht zoals de Bakongo met leider Joseph Kasavubu, het Mouvement National Congolais (MNC) van Patrice Lumumba en nog andere.

Hun politieke leiders, geïnspireerd en opgezweept door onder meer het Pan-Afrikanisme van president N'Krumah, treden meer en meer op de politieke voorgrond en hanteren weldra een revolutionnair discours waarin voor het eerst "indépendance" wordt gescandeerd, in de volksmond "dipenda !"

Chaos en paniek installeren zich stillaan in de Belgische kolonie en in Brussel.

Op 13 januari 1959 verrast koning Boudewijn Belgen en Kongolezen wanneer hij verkondigt dat "alles zou gedaan worden om de Kongolese volkeren… naar de onafhankelijkheid te brengen in voorspoed en vrede".

Kort daarop volgt de historische rondetafelconferentie te Brussel alwaar de Kongolese afgevaardigden een snelle en onvoorwaardelijke onafhankelijkheid op 30 juni afdwingen. Alea iacta est !

Voor 30 juni worden nog algemene verkiezingen gehouden en wordt een eerste Kongolese regering samengesteld. Op de vooravond wordt Kasavubu tot president en Lumumba tot premier gekozen.

Wat er zich in Leopoldstad afspeelde op die historische 30ste juni ziet u in deze reeks foto's uit de Collectie Guillaume.




Fotogalerij 5/ Koortsig Kongo: De weg naar onafhankelijkheid (politiek luik)

Een selectie van 20 foto’s met de aanloop naar de onafhankelijkheid van Kongo, het politieke proces en de sleutelmomenten rond deze gebeurtenis. Vele prominenten verschijnen op deze foto’s (Camille Huysmans, koning Boudewijn, Leo Pétillon, Patrice Lumumba, Gaston Eyskens, Auguste De Schrijver, Walter Jean Ganshof Van der Meersch, Pierre Wigny, Henri Cornelis) waaronder ook de liberalen Albert Lilar (vice-eerste minister, 1958-1961) en Auguste Buisseret (minister van Koloniën, 1954-1958). Als een van de weinige liberale ministers van Koloniën had Auguste Buisseret veel aandacht voor de oprichting van officieel onderwijs in de kolonie waardoor het aantal onderwijsinstellingen fors toenam. Van katholieke zijde kreeg hij het verwijt dat hij de Schoolstrijd exporteerde naar de kolonie.




 top