HELP U ZELVE - DE GENTSCHE VOLKSBANK (1866-1905)

... aangenomen in algemene vergadering van 29 october 1866: Art.1. Er wordt te Gent eene maatschappij gesticht die tot doel heeft aan hare leden, door de samenvoeging hunner spaarpenningen, alsook door hun gezamenlijk en wederkeerig krediet, de kapitalen te bezorgen, welke zij noodig hebben voor hunne nijverheids- koophandels- en huishoudelijke zaken. Zij draagt den naam van "Gentsche Volksbank".

Hiermee was de oprichting van de eerste Gentse co÷peratieve vereniging een feit. Het initiatief ging uit van enkele bestuursleden van het liberale Van Crombrugghe’s Genootschap, een in 1857 opgerichte oud-leerlingenvereniging van het Gentse stadsonderwijs, die vooral focuste op onderwijs en opvoeding van het gewone volk. Het bestuur van de nieuwe bank, met onder anderen Gustave Rolin-Jaequemyns, jurist en later minister van Binnenlandse Zaken, en de bekende rubberfabrikant Pol De Schamphelaere, kon een zestigtal leden van het Genootschap overtuigen om zich aan te sluiten als stichtende co÷peranten. De deelnemers waren in hoofdzaak ambachtslui, middenstanders en kleine ondernemers.

Ontvangstbewijs Gentsche Volksbank

De eerste verbruikersco÷peratieven waren halfweg de 19de eeuw ontstaan in Engeland, in volle industriŰle revolutie, en verspreidden zich van daar uit naar Europa. In 1850 stichtte de Pruis Herman Schultze-Delitsch de eerste co÷peratieve spaar- en kredietkas op het vasteland, terwijl de eerste Belgische Volksbank in 1864 werd opgericht in Luik. Amper twee jaar later volgde dus Gent.

De Volksbank zou focussen op het verstrekken van krediet voor beroepsmatige of huishoudelijke investeringen aan alle leden. Die leden moesten op hun beurt een spaartegoed van minstens 200 fr. opbouwen. Het liberale basisidee ‘Help U Zelve’ stond hierbij centraal en de leden werden aangespoord om op eigen kracht maar in een sfeer van onderlinge solidariteit hun levensstandaard te verbeteren.

Rolin-Jaequemyns werd voorzitter en kreeg de volle steun van de vrijmetselaarsloge La LibertÚ die de co÷peratieve gedachte zeer genegen was. Meerdere leden van La LibertÚ namen onbezoldigde beheersfuncties in de bank op en de loge zou ook gedurende vele jaren de ijverige leerlingen van het stedelijk onderwijs belonen met een spaarboekje bij de Volksbank. De redactie van het progressieve liberale weekblad Volksbelang schaarde zich eveneens achter het initiatief en bracht vanaf zijn allereerste nummer in januari 1867 enthousiast verslag uit over de eerste Vlaamse Volksbank. Ten slotte stelde de liberale burgemeester Charles de Kerchove de Denterghem gratis een lokaal ter beschikking in de Onderstraat.

Portret Gustave Rolin Jaecquemyns

Een van de markantste experimenten van de Volksbank was de oprichting van het Werkmansgenootschap tot Aankoop van Levensmiddelen. Deze verbruikersco÷peratieve werd op 28 maart 1867 door enkele sociaal geŰngageerde liberalen, onder wie Franšois Laurent en Julius Vuylsteke, opgericht als spin-off van de Volksbank. Het Werkmansgenootschap verkocht kruidenierswaren, brood, kolen en textiel - wat in het begin tot een behoorlijk commercieel succes leidde - en verspreidde een eigen tijdschrift, De Samenwerking. Na anderhalf jaar hadden zich vierhonderd arbeiders en ambachtslui aangesloten. Het bestuur kwam na enige tijd echter in aanvaring met de socialistische leden van het genootschap die, geruggensteund door de Internationale, meer inspraak eisten. Laurent gaf uiteindelijk toe maar was te laat. De socialisten verlieten de maatschappij en richtten op 15 november 1869 een eigen co÷peratieve op. Dit betekende het einde van het Werkmansgenootschap dat zijn activiteiten reeds in december stopzette. Een jaar later echter bleek het socialistische alternatief evenmin levensvatbaar te zijn.

De Volksbank zelf floreerde en verenigde tegen de eeuwwisseling een tweeduizend co÷peranten. Deze waren hoofdzakelijk afkomstig uit de middenklasse, voor het fabrieksproletariaat lag de lat te hoog. Illustratief hiervoor waren de nevenactiviteiten van de bank zoals de cursussen Boekhouding en Handelsrecht - gedoceerd door Julius De Vigne - die toch een behoorlijke scholingsgraad veronderstelden.

De bank overleefde haar stichters helaas maar kort. Na het overlijden van Rolin in 1902 nam Albert Mechelynck tijdelijk het voorzitterschap over. Nauwelijks drie jaar later stopte de Gentsche Volksbank haar activiteiten.