L'ASSIETTE AU BEURRE

Op 7 januari 2015 werd Frankrijk opgeschrikt door een terroristische aanslag op de kantoren van het tijdschrift Charlie Hebdo. Wereldwijd kwam een golf van medeleven op gang voor de slachtoffers van het moslimextremisme. Het thema vrije meningsuiting staat sindsdien hoog op de politieke en maatschappelijke agenda.

In een interview met De Volkskrant in 2013 plaatste hoofdredacteur Stéphane Charbonnier - één van de slachtoffers van de moorden in januari - zijn tijdschrift Charlie Hebdo in de traditie van het satirisch blad L'Assiette au Beurre. Dit weekblad verscheen van 1901 tot 1912 in Parijs, en werd van 1921 tot 1936 op minder regelmatige basis uitgegeven. Het Liberaal Archief bezit een groot aantal nummers van dit blad.

De wet van 29 juli 1881 over persvrijheid had in Frankrijk een basis gelegd voor vrijheid van meningsuiting. Deze vrijheid werd aangegrepen door de tekenaars van L'Assiette au Beurre om door middel van spotprenten en karikaturen de vinger aan de pols te leggen van het Frankrijk van de belle époque. Het blad was anarchistisch en eerder links georiŽnteerd, maar liet zich niet in een politieke hoek drukken. Tal van Franse en internationale kunstenaars werkten aan het blad mee, zoals Juan Gris, FranÁois Kupka en Félix Vallotton. Zij dreven de spot met alle mogelijke autoriteiten, dogma's en idealen: de politieke leiders van de Derde Republiek, het imperialisme, het militarisme, de vrijmetselarij en niet in het minst ook Kerk en religie.

spotprent paus

Vooral de uitspattingen van de katholieke clerus waren een bron van frustratie en inspiratie: hun niet te stillen honger naar geld en macht, hun exuberante levensstijl, schending van het celibaat, volksmennerij en zelfs pedofilie werden frequent op de korrel genomen. Volgens Stéphane Charbonnier was L'Assiette au Beurre nog een stuk extremer dan Charlie Hebdo, vooral omdat godsdienst toen nog veel meer onderdrukkend was, en dus heftiger moest bestreden worden. De cover van een numéro antichrétien uit december 1906 laat alvast weinig aan de verbeelding over.

Het blad had steeds een sterke internationale inslag. Zo werden speciale uitgaven gewijd aan de Britse concentratiekampen in de Transvaal in 1901, en de onderdrukking van de ArmeniŽrs door de Ottomaanse sultan Abdul Hamid II in 1902 en 1903. Een themanummer dat op 7 mei 1904 verscheen, geeft een overzicht van de wereldgodsdiensten. De profeet Mohammed wordt afgebeeld met een Ottomaans schild en bebloed zwaard op een berg afgehakte hoofden, boven wachten Allah en het paradijs. Het beeld dat van de andere wereldgodsdiensten werd opgehangen, was trouwens evenmin rooskleurig.

Niet toevallig kreeg L'Assiette au Beurre een eerste klap in de aanloop naar de Eerste Wereldoorlog, en verdween het helemaal in de aanloop naar de Tweede Wereldoorlog. Door het oorlogsklimaat kon niet langer de spot gedreven worden met de natiestaat en de conservatieve waarden. Het anarchistische blad kon het hoofd niet boven water houden. Pas in de jaren 1960 verscheen met Hara-Kiri, dat vanaf 1970 verder ging als Charlie Hebdo, een waardige opvolger op het toneel.

top