Wenst u ook deze tweemaandelijkse nieuwsbrief in uw emailbox te ontvangen? Schrijf in door een blanco mail te sturen naar nieuwsbrief-subscribe@liberaalarchief.be.
Print de nieuwsbrief print-versie (zonder afbeeldingen) Bekijk de voorgaande nummers van Het Kramersplein.

Voorwoord

Vakantie is een tijd om zich te ontspannen. Of om eens te kijken hoe onze voorvaderen (en voormoederen?) zich vermaakten. Dat is het onderwerp van een tentoonstelling die het Liberaal Archief maakte voor het Oost-Vlaamse Museum van de Vlaamse Sociale Strijd. Verder besteedt deze nieuwsbrief aandacht aan enkele recente aanwinsten. De Blauwe Doos brengt een reisverhaal.

Wilt u deze nieuwsbrief niet meer ontvangen? Uitschrijven kan door een blanco mail te sturen naar nieuwsbrief-unsubscribe@liberaalarchief.be.

top

Deftig vermaak, ijdel vertier

Tijdens de vakantie brengt het Liberaal Archief in het Caermersklooster te Gent een tentoonstelling over de ontspanning van de Gentse burgerij omstreeks 1900. Het hoogtepunt van die periode én van de tentoonstelling is ongetwijfeld de Wereldtentoonstelling van 1913, die doorging op de gronden waar nu het Miljoenenkwartier te vinden is. Over die expo was destijds veel discussie. Zo vond de kerk dat de gelovigen niet alle afdelingen mochten bezoeken.

Diploma Wereldtentoonstelling Gent 1913Vlaanderen haalt de internationale pers slechts wanneer er hier rare dingen gebeuren. Dat was ook zo in juli 1913 toen de New York Times meldde dat de Belgische bisschoppen onder leiding van kardinaal Mercier in een pastorale brief hadden laten weten dat de priesters, de directies van de scholen en de ouders een aantal secties van de Gentse Wereldtentoonstelling niet mochten bezoeken, waaronder de kunstafdeling alsook de secties over boekdrukkunst en mode.

De kerkhiërarchie kaderde dit verbod in het ruimere perspectief van de vakantietijd die zo gevaarlijk was voor "het groot werk van de christelijke opvoeding der jeugd". Wie plannen maakte om op reis te gaan, naar de zee of de bergen, kreeg de raad om de "onschuld" van zijn kinderen goed te beschermen. "Het reizen levert gedurig gevaar op voor de jeugd, en het gevaar is nog vermeerderd door de 'attracties', de feesten, de losbandigheid in de kledij die men allermeest vindt in de grote steden en de badplaatsen", aldus de herderlijke brief.

De Belgische bisschoppen vonden de Gentse Wereldtentoonstelling wel een goed initiatief ter promotie van de nationale industrie, maar betreurden – gealarmeerd door de Gentse bisschop Stillemans – dat er verschillende onderdelen waren die de zedelijkheid kwetsten en die men derhalve moest mijden. Meer details konden de gelovigen krijgen bij de katholieke kringen van Gent.

De Gentse liberale krant La Flandre Libérale maakte van de gelegenheid gebruik om de kardinaal te wijzen op "een schandaal dat al te lang geduurd heeft". De redactie viseerde meer bepaald een Brusselaar die zich sinds vele jaren op een onwelvoeglijke manier aan het publiek vertoonde, met name Manneke Pis. Het was hoog tijd dat men hem een vijgenblad aandeed of een lendendoek, "zoals de negers en negerinnen in het museum van Tervuren dragen", aldus het ironische commentaar.

Provinciaal Cultuurcentrum Caermersklooster, Vrouwebroersstraat 6 (Patershol) te Gent, van 17 juli tot 13 september, elke dag van 10 tot 17 uur (gesloten op maandag); gratis toegang.

Klik hier voor meer informatie over de tentoonstelling.

top

Vader en zoon in brons

De geschiedenis van Het Laatste Nieuws is sterk verbonden met het leven van Julius Hoste senior en junior. Vader Hoste (1848-1933) stichtte de krant in 1888, zijn zoon (1884-1954) nam mettertijd de zaak over. De twee Hostes maakten zich ook erg verdienstelijk op Vlaams gebied. Daaraan hebben beiden hun bronzen buste te danken.

Borstbeeld Julius Hoste seniorVader Hoste werd op 9 juli 1933 in de Koninklijke Vlaamse Schouwburg te Brussel postuum herdacht. Een stoet vol liberale verenigingen stapte die zondagmorgen, in de regen, van de Nieuwe Graanmarkt naar de KVS, waar men in de foyer zijn borstbeeld onthulde. De directeur van de schouwburg had drie maanden eerder bij Hostes graf de plaatsing van een gedenkteken in zijn gebouw beloofd. De keuze viel op een beeld dat Arseen Matton eerder gemaakt had om Hoste te huldigen naar aanleiding van zijn 50-jarig lidmaatschap van het Willemsfonds – het halfeeuwfeest van die afdeling was eind 1923 gevierd.

Matton, afkomstig uit Harelbeke, had onder meer les gevolgd aan de Brusselse academie en was er in 1911 zelf leraar geworden. Hij kreeg diverse opdrachten van het ministerie van Koloniën en reisde daarvoor naar Congo. In 1937 nam hij om gezondheidsredenen ontslag en trok naar Zuid-Frankrijk, waar hij in 1955 overleed.

Borstbeeld Julius Hoste juniorOp zaterdag 26 maart 1955 had in dezelfde KVS een "volkshulde" plaats ter ere van de twee Hostes. Het initiatief ging uit van het Willemsfonds, de KVS en de Koninklijke Bond van de Vlaamse Toneelverenigingen. Herman Teirlinck had een gelegenheidsstuk geschreven, geïnspireerd door het toneelwerk van vader Hoste. In de pauze werd in de gelagzaal de buste van Hoste jr. onthuld. Het beeld was geboetseerd door de "jonge, talentvolle Vilvoordse kunstenaar" Rik Poot. Poot, in 1924 geboren als zoon van een bronsgieter, had onmiddellijk na de Tweede Wereldoorlog zijn eerste successen als beeldhouwer geboekt. Hij overleed eind 2006.

Een exemplaar van die twee bustes stond decennialang in de gebouwen van Het Laatste Nieuws. Nu maken ze deel uit van de collecties van het Liberaal Archief.

top

Ordelievende kiezers!

"Binnen twee dagen de worsteling. Zult gij aan onze stad Gent deze gemeentelijke onafhankelijkheid, waarop zij tot heden toe zo trots was, weten te behouden, of zal zij, op haar beurt, onder het juk van 't oppergezag moeten bukken?" Deze nog steeds actuele vraag stond te lezen in een pamflet voor de gemeenteraadsverkiezingen van 1839 – dat is 170 jaar geleden.

Pamflet gemeenteraadsverkiezingen 1839 GentAnno 1839 ging het er bij de gemeenteraadsverkiezingen behoorlijk ruig aan toe. Slechts twee groepen of kiesverenigingen namen het tegen elkaar op – een heel ander beeld dan het versnipperde partijlandschap dat we nu kennen. De Patriotten bonden de strijd aan met de Orangisten of "Vrienden van de Orde en Publieke Rust". Deze laatste bestreden elke vorm van centralisme en hadden een grondige hekel aan de dictaten uit Brussel. Zij verdedigden de stedelijke autonomie en hoopten op de restauratie in een of andere vorm van het Koninkrijk der Nederlanden.

In die tijd gingen alle zetels naar de lijst die de meerderheid behaalde. Op 29 oktober 1839 waren dat de Orangisten. Onder de gekozenen bevonden zich enkele politici van wie de namen nog steeds een belletje doen rinkelen in Gent, zoals Hippolyte Metdepenningen, Pieter Van der Donckt (de man van het "Glazen Straatje"), de beroemde chirurg Joseph Kluyskens en Constant de Kerchove, die drie jaar later burgemeester van Gent werd.

Een gelukkige wind deed acht kiespamfletten uit de jaren 1830-1840 op het Liberaal Archief belanden. Afkomstig uit de twee kampen documenteren ze de strijd tussen die twee strekkingen die in die jaren 1840 zou uitmonden in de vorming van een conservatieve/klerikale en een liberale kiesorganisatie. Behalve de indrukwekkende lengte van de teksten, het ontbreken van enige personencultus en het polemische karakter van de argumentatie, valt ook de gekozen taal op.

Hoewel slechts vijftienhonderd van de honderdduizend Gentenaars voldoende belastingen betaalden om het gemeentebestuur te mogen verkiezen, werden niet enkel Franstalige en tweetalige pamfletten gedrukt, maar vonden ook eentalig Nederlandse teksten hun weg naar de kiezer. Deze vaststelling weerlegt de populaire perceptie dat die cijnskiezers, afkomstig uit de hoge burgerij of de adel, bij voorkeur Frans spraken en het Nederlands zoveel mogelijk negeerden. Blijkbaar waren er voldoende kiezers Nederlandstalig om hen in het Nederlands aan te spreken.

top

Minister Godding in beeld

Robert Godding in het gezelschap van koningin ElisabethHet Liberaal Archief bewaart de papieren van de Antwerpse liberale politicus Robert Godding (1883-1953). Na zijn rechtenstudies aan de ULB werd hij advocaat aan de Antwerpse balie. Na de Eerste Wereldoorlog stapte hij over naar de koloniale zakenwereld. Hij ondernam verscheidene studie-reizen naar Congo en werd bestuurder van diverse koloniale ondernemingen. In 1938 werd hij ook voorzitter van de Koloniale Hogeschool.

Robert Godding werd in 1932 tot senator verkozen; hij bleef dit tot 1949. De Tweede Wereldoorlog bracht hij met vrouw en kinderen in Congo door. Na de oorlog werd hij minister van Koloniën in de regeringen Van Acker II en III en Huysmans (1946-1947).

Zijn kinderen bezorgden het Liberaal Archief niet alleen zijn archief maar ook een fraaie collectie foto's van hun vader. Hierbij een selectie.

top

De Nieuwe Gazet

Antwerpen heeft heel wat liberale kranten zien verschijnen en verdwijnen. Een van de belangrijkste publicaties uit de 20e eeuw was ongetwijfeld De Nieuwe Gazet. Deze verscheen eind 1897 als een goedkopere versie van het prestigieuze maar tanende blad De Koophandel. In 1957 werd de uitgave overgenomen door Het Laatste Nieuws. Het Liberaal Archief beschikt nu, naast de papieren versie van deze krant, ook over de microfilms voor de periode 1900-2002.

Voorpagina De Nieuwe Gazet

top

Liberalisme in Mechelen

Bart Somers is niet de eerste liberale burgemeester van Mechelen, maar de vierde. Toen hij in 2001 de tricolore sjerp omgordde, was het wel honderd jaar geleden dat een liberaal de stad bestuurd had. Dat staat te lezen in een boek over de geschiedenis van het Liberalisme in Mechelen, geschreven door Greet Geypen, historica en Open VLD-schepen van Mechelen.

Cover Liberalisme in Mechelen, door Greet GeypenDe rijke grondeigenaar Jean-Henri de Perceval, oud-burgemeester van Putte, werd in 1836 de eerste liberale burgemeester van Mechelen, nadat zijn oom-burgemeester twee weken na de verkiezingen overleden was. Hij bleef dit tot aan zijn dood in 1842. De klerikalen namen toen voor 22 jaar de sjerp over.

Het tij keerde bij de verkiezingen van 1864. Toen kon de rentenier Philibert Verhaghen, zoon van een voormalige schepen, zelf schepen en medestichter van de Liberale Grondwettelijke Vereniging, burgemeester worden. Hij bleef 20 jaar op die post, tot de klerikalen in oktober 1884 de meerderheid heroverden.

De derde liberale burgemeester was advocaat Florimond Dens. Hij werd burgemeester na de gemeente-raadsverkiezingen van 1895 – de eerste volgens het algemeen meervoudig stemrecht – én deze van 1896 – want de eerste uitslag was na een klacht van de klerikalen vernietigd. De man overleed begin 1899 en hoefde zo de verkiezingsnederlaag van oktober 1899 niet meer mee te maken.

Het werk van Greet Geypen bevat niet alleen een korte politieke geschiedenis van de stad Mechelen, maar ook informatie over een reeks liberale verenigingen en de liberale pers.

Het boek Liberalisme in Mechelen (191 pagina's) kost 15 euro en is te koop in verschillende Mechelse boekhandels; het kan ook besteld worden bij Open VLD-Mechelen door een mail te sturen naar info@openvldmechelen.be of te bellen naar 015/71.56.25.

top

De Erfgoedkring Ernest Schepens

Ernest SchepensDe Brugse advocaat Ernest Schepens maakte zich op velerlei gebieden verdienstelijk. Zo was hij jarenlang voorzitter van de plaatselijke afdeling van het Willemsfonds en hielp hij de actiegroep SOS voor een leefbaar Brugge oprichten. Vanuit het West-Vlaamse verbond van het Willemfonds is er een themakring opgericht die zijn naam draagt. Deze wil zich inzetten voor het erfgoed, in de brede zin van het woord. Naast sensibilisering van de bevolking wil de kring het goede voorbeeld geven door het eigen patrimonium beter te bewaren en te ontsluiten. Zo zijn vrijwilligers begonnen met het verwerken van het archief van het Willemsfonds op hun website. Daar kan men al heel wat ledenlijsten van West-Vlaamse afdelingen raadplegen en die zijn een waardevolle bron voor iedereen die met lokale geschiedenis bezig is.

  • Meer info op de website van de Erfgoedkring.

    top

  • De Blauwe Doos
    Langs berg en dal


    "Op reis en vooral met reizigers der Laurentkringen, die in korte tijd veel moeten zien, slaapt men niet lang. Om 5 uur was eenieder reeds te been. Het weer was allerprachtigst! De wolkenloze hemel voorspelde een heerlijke dag en dit vooruitzicht stemde eenieder tot blijheid". Deze enthousiaste zin staat te lezen in een verslag dat de Gentse Laurentkring Geluk in 't Werk publiceerde over een vijfdaagse uitstap naar de Ardennen in juli 1890.

    Brochure Langs Berg en DalGeïnspireerd door de Gentse hoogleraar François Laurent ontstonden in Gent enkele arbeidersverenigingen die streefden naar de zedelijke verheffing van de arbeiders. Een van deze Laurentkringen was Geluk in 't Werk, opgericht in 1880. Dit gezelschap organiseerde een brede waaier aan activiteiten en richtte daarvoor diverse afdelingen op, waaronder een reisafdeling. Deze begon met uitstapjes van één dag (naar de zee, Antwerpen of Brussel), schakelde vervolgens over op tochten tijdens drie dagen van de Gentse Feesten (naar de Ardennen, Nederland, Zwitserland, Engeland) en organiseerde ten slotte nog langere reizen voor zijn leden.

    In 1890 trok Geluk in 't Werk voor vijf dagen naar de Ardennen. Daarvan werd een uitgebreid verslag gedrukt en verspreid onder de sprekende titel Langs berg en dal.

    Op zaterdag 12 juli, om halftwee, stonden 32 leden "reisvaardig" aan het Zuidstation in Gent, "gans verheugd voor een viertal dagen de stadslucht te kunnen ontvluchten en in de vrije natuur nieuwe levenskracht en nieuwe levenslust op te doen". Het gezelschap moest in Brussel meer dan twee uur wachten op de trein naar Namen. Daarvan maakte men gebruik om een blitsbezoek aan de hoofdstad te brengen. Omstreeks 20 uur reed hun trein het station van Namen binnen. Een half uur later zat iedereen aan tafel. Daarna gingen de meesten nog een kijkje nemen op de foor. Het werd dus laat.

    Toch stonden de reizigers de volgende morgen om 5 uur op omdat ze nog eens van de stad Namen wilden proeven vooraleer ze om 8 uur met de trein naar Rochefort vertrokken. 's Morgens bezochten ze de grotten van Rochefort, 's namiddags die van Han. De eerste grot maakte een diepe indruk: "De eigenaar verstaat de kunst om het schilderachtige van zijn ondergronds paleis nog sterker te doen uitkomen; daarbij heeft hij de natuur een handje geholpen, en blijft ze helpen, door hier en daar een verstening af te vijlen om daaraan zekere vormen te geven." De zes kilometer naar Han deed men te voet. De gids, die over de rotsen klauterde als een gems, maakte evenveel indruk als de stalagmieten en stalagtieten. "Wij ijsden bij de gedachte dat één enkele misstap die man reddeloos in de diepte zou neerslingeren". Een goeie fooi was dus wel verdiend.

    's Avonds gaf een muziekmaatschappij een concert op de kiosk van Rochefort. De Gentenaars stelden onmiddellijk voor enkele liederen te zingen, maar stuitten op het verzet van de veldwachter, die zich aan het officiële programma wilde houden. De brave man werd echter "overruled" door de burgemeester. Daarop wilden de Gentenaars ook nog deelnemen aan het bal, maar ze werden door de Waalse schonen wandelen gestuurd.

    Op maandagmorgen stond het reisgezelschap om halfvijf op om met trein en stoomtram door te reizen naar Saint-Hubert. Daar mochten ze, met de toelating van de minister van Justitie, de jeugdinstelling bezoeken. Het stadje zelf bleek niet veel zaaks. Met grote honger vielen de bezoekers een hotel annex brouwerij binnen, waar ze voor 1,50 frank overvloedig konden eten en drinken. De meid kreeg dus ook een flinke fooi. Na de middag ging de reis verder via Ciney naar Dinant.

    De volgende morgen begaf het gezelschap zich al om halfzeven op weg naar het naburige Walzin, Klein-Zwitserland. Tegen de middag stonden de Gentenaars terug in Dinant voor een stevig middagmaal. Daarna was er gelegenheid om geschenken te kopen. Het werd vooral peperkoek. Om halfvijf startte de terugreis. Kwart voor elf reed de trein het Zuidstation binnen, waar talrijke vrienden hen stonden op te wachten. "Steeds blijft het oude gezegde waar: Oost, west, thuis best!"

    top


    © 2009 Liberaal Archief
    Kramersplein 23
    B-9000 Gent
    tel + 32 9 221 75 05
    fax + 32 9 221 12 15
    info@liberaalarchief.be
    www.liberaalarchief.be