Bekijk ook de nieuwsflash van het Liberaal Archief
Wenst u ook deze tweemaandelijkse nieuwsbrief in uw emailbox te ontvangen? Schrijf in door een blanco mail te sturen naar nieuwsbrief-subscribe@liberaalarchief.be.
Print de nieuwsbrief print-versie (zonder afbeeldingen) Bekijk de voorgaande nummers van Het Kramersplein.

Voorwoord

Het Liberaal Archief kent een druk voorjaar, tentoonstellingsgewijs. Momenteel loopt in de Blauwe Zaal een tentoonstelling rond kindergrafjes in een project over funerair erfgoed. Er kan ook teruggeblikt worden op een succesvolle tentoonstelling n.a.v. de 200ste verjaardag van Le Septrentrion (inclusief ‘uitverkochte’ opendeurdagen in hun lokaal), alsook op een gesmaakte tentoonstelling in het Liberaal Huis te Antwerpen rond het rijke verleden van het Antwerpse liberalisme. En komende zomer loopt de tentoonstelling Help U Zelve, rond liberale emancipatie en ontvoogding, maar daarover verneemt u later meer.
Daarnaast kan u lezen over nieuwe publicaties, over Met Toeters en Bellen, over Archiefbank en over archiefontsluiting. Uiteraard is er ook een Blauwe Doos, over Johanna Courtmans-Berchmans, een van de vergeten vrouwelijke auteurs in de 19de eeuw. Kortom, heel wat leesvoer voor de komende vrije dagen.

Wilt u deze nieuwsbrief niet meer ontvangen? Uitschrijven kan door een blanco mail te sturen naar nieuwsbrief-unsubscribe@liberaalarchief.be.

top

De Dood in Kinderschoenen

(c) Anne-Flor VanmeenenBij een bezoek aan een kerkhof staat een mens onvermijdelijk even stil bij de vergankelijkheid van het leven en bij verdriet en afscheid nemen. Dat gevoel is nog veel sterker aanwezig bij het zien van een kindergrafje, want een kind en de dood, dat is op het eerste gezicht contradictorisch. De realiteit is anders en we treffen op alle kerkhoven kindergraven aan. Het Liberaal Archief verleende zijn medewerking aan een educatief en artistiek project rond dit heel specifiek funerair erfgoed. Dit project gaat uit van de Provinciale Instelling Morele Dienstverlening (IMD) Oost-Vlaanderen en de Unie Vrijzinnige Verenigingen.

Van 29 mei tot en met 10 juni loopt er in de Blauwe Zaal een historisch-didactische fototentoonstelling. Die illustreert enkele evoluties in onze rouwcultuur aan de hand van een aantal thema’s zoals de evolutie van anonieme graven naar zeer gepersonaliseerde kindergraven, de typische symboliek op kindergraven - zoals handjes, vlinders, ballonnen, lammetjes - met afzonderlijke aandacht voor de beeldvorming van de dood, de vele soorten portretten, de vormgeving van de kindergraven, de grafschriften, de verschillende vormen van interactie met het overleden kind. De tentoonstelling is open van 9 tot 17 u. op werkdagen, en op zaterdag, zondag, brug- en feestdag van 14 tot 17 u.

Op vrijdag 10 juni wordt in de Blauwe Zaal een studienamiddag rond funerair erfgoed georganiseerd.

Affiche De Dood in KinderschoenenProgramma:

13 u. Dr. Sophie Oosterwijk
“Die in kintsceit comen ghinder …” - het beeld van het kind op middeleeuwse grafmonumenten
14.45 u. Johan Deschieter
Het middeleeuwse fenomeen van kinderbijzettingen in ‘kookpotten’ naar aanleiding van een bijzondere vondst in Zottegem
16 u. Anne-Mie Havermans
Vormgeving van kindergraven tijdens de 20ste en 21ste eeuw en hun evoluties

Alle geïnteresseerden zijn van harte welkom - deelname is kosteloos. Inschrijven is wel noodzakelijk, en dit bij HuisvandeMens, Sint-Antoniuskaai 2, 9000 Gent - 09/233.52.26 - cmd.gent@uvv.be.

Meer info vindt u hier.

(In het kader van dit erfgoedproject is er ook een artistieke tentoonstelling in het Geuzenhuis, en een studienamiddag rond rouwzorg. Voor het volledige programma, klik hier).

top

Charles Potvin, een blauwe progressist

Charles Potvin en het liberale denken van zijn tijdEerstdaags publiceert het Liberaal Archief, in samenwerking met ASP Editions, een biografie van Charles Potvin, liberaal filosoof en schrijver uit de tweede helft van de 19de eeuw. Het betreft de publicatie van Charles Potvin en het liberale denken van zijn tijd, de masterproef van Christoph De Spiegeleer, ingediend aan de VUB bij promotor prof. dr. Jeffrey Tyssens voor het behalen van de graad van master in de geschiedenis, academiejaar 2009-2010.

Wie was nu die Charles Potvin? Hij is geboren in Bergen op 2 december 1818 en groeide op in een katholiek burgerlijk milieu. Potvin was ingeschreven aan de Leuvense universiteit en later aan de ULB, vestigde zich in Brussel, was tweemaal gehuwd en had vier kinderen. Hij ontpopte zich vanuit zijn katholieke achtergrond tot notoir vrijdenker, leunde aan bij de progressieve vleugel van de Liberale Partij maar had geen enkele electorale ambitie.

Het werk en de ideeën van Potvin zijn echter niet onder één noemer te vatten. Hij was journalist, historicus, dichter, literatuurkenner, criticus. Hij was redacteur van La Nation, van Le Drapeau, van La Liberté, van de Revue Portret Charles PotvinTrimestrielle, van de Revue de Belgique. Hij was belgicist, republikein, pacifist, feminist, antiklerikaal en transnationalist. Hij was een voorstander van grondige onderwijshervormingen en sympathiseerde met de Vlaamse beweging en met de arbeidersbeweging. Hij was lid van onder meer de onderwijsorganisatie Ligue de l’Enseignement, van de vrijdenkersvereniging Libre Pensée, van de Brusselse loge Les Amis Philanthropes, van internationale liberaal geïnspireerde denkfora als de Association Internationale pour le Progrès des Sciences Sociales en de Association Internationale des amis de la paix. Hij was ook een regelmatige gast op de Brusselse literaire salons en vanaf 1881 lid van de Académie Royale des Sciences, des Lettres et des Beaux-Arts de Belgique. Hij stond in contact met heel wat grote namen uit binnen- en buitenland, zoals Charles Buls, Emile de Laveleye, Charles De Coster, maar ook met heel wat Franse bannelingen die na de Februarirevolutie en de staatsgreep van Napoleon III hun toevlucht in Brussel zochten, onder wie Louis Blanc en Victor Hugo (met wie Potvin goed bevriend was), en met revolutionairen als Mazzini, Garibaldi en Kossuth.

Door zijn eclectische persoonlijkheid en de activiteiten van Charles Potvin in die vele netwerken, werd deze publicatie niet opgevat als een klassieke, chronologische biografie, maar werd vooral getracht om, met Potvin als centrale figuur, de ‘liberale wereld’ rondom hem te reconstrueren. Potvin werd vooral bestudeerd in relatie tot zijn medestanders. Daarnaast belicht de auteur het grote belang van de geschreven pers en van het intense netwerk aan ontmoetingen in verenigingen, loges en redacties voor de culturele en intellectuele dynamiek in de 19de eeuw, niet alleen in Brussel, maar ook internationaal.

Christoph De Spiegeleer, Een blauwe progressist. Charles Potvin (1818-1902) en het liberaal-sociale denken van zijn generatie. Brussel / Gent, ASP Editions / Liberaal Archief, 2011, 224 p. Het boek kost € 25 (+ € 3,5 verzendingskosten). Wie onmiddellijk bestelt, betaalt geen verzendingskosten.

Klik hier om het boek te bestellen.

top

Archiefbank Vlaanderen in een nieuw kleurtje en kleedje

De website van Archiefbank Vlaanderen, met als draaischijf de onlinedatabank voor Vlaams privaat archivalisch erfgoed, onderging opnieuw een volledige make-over. Deze keer is de gedaantewisseling compleet, want ook het logo kreeg een nieuw fris en meer tijdloos karakter aangemeten.

Nieuwe website Archiefbank

Samen met deze nieuwe look werden heel wat nieuwe functionaliteiten geïntegreerd die onder meer de interactiviteit met de bezoekers moet verhogen. Iedereen kan vanaf nu - na inloggen - berichten uit de erfgoedsector posten of reacties plaatsen. Archiefbank wil zó op termijn een digitaal nieuwsportaal worden voor archivalisch erfgoed in Vlaanderen. Vaste waarden als Archieven in de kijker en Partners op het podium blijven in de kijker staan, terwijl ook de vertrouwde driemaandelijkse Nieuwsflash van Archiefbank Vlaanderen behouden blijft en straks reeds aan zijn 16de editie toe is.

Tweemaandelijks is er een top drie van de meest geraadpleegde archieven uit de databank. De rubriek Aan de slag met archief werd volledig herzien en omgevormd tot een praktische gids. Er werd meer aandacht besteed aan inventarisatie, digitale archieven en digitaliseringprojecten. Daarenboven is er grondig nagedacht over de gebruiksvriendelijkheid en de zichtbaarheid van de website. Zoeken in de databank werd volledig binnen het frame geïntegreerd.

Een nieuwe website, een nieuw logo, een nieuw kleedje in deze zonnige lente van 2011. Surf snel naar www.archiefbank.be.

top

Met toeters en bellen

Bent u muzikant of muziekliefhebber en bent u helemaal in de ban van de populaire muziekcultuur in het verleden? Denkt u dat er op uw zolder muziekschatten verborgen liggen onder het stof? Dan kan u zeker uw hart ophalen tijdens de studiedag Met toeters en bellen op 18 juni in het Provinciehuis van Vlaams-Brabant.

Met toeters en bellen

Van koormuziek over feestvierende harmonies en fanfares tot bals en moderne muziekmerchandising: in vier lezingen worden u de eerste resultaten voorgesteld van het onderzoek naar populaire muziekcultuur in de 19de en 20ste eeuw in Vlaams-Brabant. Dat onderzoek wordt gevoerd door het Liberaal Archief, samen met ADVN, Amsab-ISG en KADOC-K.U.Leuven, in opdracht van de Provincie Vlaams-Brabant.

In de namiddag kunt u een bezoekje brengen aan de muziekerfgoedmarkt (waar u overladen wordt met tips in verband met het bewaren van muziekarchief, het opstellen van een tentoonstelling, enz.) of kunt u de (historische) waarde laten schatten van uw oude partituren of muziekinstrumenten door het expertenteam van de sessie “Muziekschatten op zolder”.

Inschrijven kan vóór:
  • 8 juni - voor Muziekschatten op zolder.
  • 10 juni - voor de “Toeters en Bellen” studiedag.
Voor alle info en inschrijvingen, klik hier.

top

Liberaal Archief draagt steentje bij voor muntenroute

Tekening Emile BraunEnige tijd geleden startte de stad Gent met de aanleg van de ‘Muntenroute’, waarbij men de belangrijke middeleeuwse handelsroute tussen Brugge en Keulen, die dwars door het Gentse stadscentrum liep, wil visualiseren. Daartoe zullen een duizendtal bronzen munten van 9 cm diameter in het wegdek worden verankerd. Op elk van die munten - gegroepeerd in clusters per onderwerp - is een beeltenis gegraveerd die betrekking heeft op de geschiedenis van de directe omgeving. Voor die afbeeldingen baseerde men zich op archiefstukken, zoals foto’s, tekeningen, schilderijen, teksten of voorwerpen, bewaard in een Gentse erfgoedinstelling. Ook Vaste Waarden in Gent, de publicatie van het Liberaal Archief over Gentse liberale standbeelden (klik hier), leverde inspiratie op. Zo zijn de tekeningen van Emile Braun en van François Laurent, die kunstenaar eric vande Pitte voor onze brochure maakte, gebruikt voor het aanmaken van een munt.

Van de brochure Vaste Waarden in Gent zijn nog een beperkt aantal exemplaren beschikbaar. Wie snel een mailtje stuurt naar info@liberaalarchief.be, kan nog een exemplaar bekomen.

top

Work in progress: uitbreiding van het bestaande Archievenoverzicht

Verslagboek Vooruit DeinzeOm te weten wat het Liberaal Archief nu precies in huis heeft aan archiefbestanden, is een archievenoverzicht een bijzonder handig instrument. Het geeft immers een beeld van de rijkdom en de diversiteit van het erfgoed van culturele, sociale, maatschappelijke en politieke verenigingen en personen, geïnspireerd door het liberale, vrije denken en handelen in Vlaanderen en Brussel, dat het Liberaal Archief in de loop der jaren heeft bijeengebracht.
In het kader van het Collectieplan werd het bestaande archievenoverzicht verder uitgewerkt en verfijnd. Tot op heden werden er 1.671 archiefbestanden geregistreerd.

Dit archievenoverzicht vormt tevens de basis van een intern registratiesysteem, waarbij individuele archieffiches worden opgesteld die alle nuttige informatie per archiefbestand bevatten. In een eerste fase werd, aan de hand van alle bestaande lijsten (inventarissen, werkinventarissen, schenkings- en plaatsingslijsten), het aanwezige archiefmateriaal per archiefbestand geregistreerd. Er werden tot nu toe 1.019 archiefbestanden opgelijst.

Het vernieuwde archievenoverzicht zal eind 2011 op de website van het Liberaal Archief te raadplegen zijn. In de toekomst zal daaraan ook, per archiefbestand, zo veel mogelijk informatie aangaande datering, inhoud, archiefvormer, aanwezig archief, enz., gekoppeld worden en online beschikbaar gesteld.

top

Huldeboek Emile Flamant

Huldeboek Emile FlamantOp 15 juni om 19 u. wordt in de Blauwe Zaal het Huldeboek Emile Flamant (1933-1994) voorgesteld. Emile Flamant, gemeenteraadslid, volksvertegenwoordiger en voorzitter van de Landsbond van Liberale Mutualiteiten - om maar enkele van zijn vele functies te noemen - overleed op 3 april 1994. Opdat deze innemende, warme en begeesterende persoonlijkheid niet vergeten zou worden, hebben de Liberale Sociale Werken De Voorzorg een boek aan hem gewijd. Emile Flamant was doordrongen van een grote sociale bewogenheid, die in al zijn functies en mandaten naar boven kwam. De mensen helpen, dat was zijn motto, en dit vanuit een overtuigde sociaal-liberale visie.

In het boek brengen zijn echtgenote, vrienden en collega’s-politici in hun getuigenissen een warm portret van Emile Flamant, terwijl in het tweede deel een aantal thema’s aan bod komen die hem na aan het hart lagen: het mutualiteitswezen, sociale zekerheid, onderwijs, sociaal-liberalisme, vrijzinnigheid, de grondslagen van het liberalisme, het OCMW.

Dit huldeboek is een initiatief van de raad van bestuur van de Liberale Sociale Werken De Voorzorg vzw, in samenwerking met het Liberaal Archief.

Huldeboek Emile Flamant (1933-1994). Gent, Liberale Sociale Werken De Voorzorg / Liberaal Archief, 2011, 172 p. Het boek kost € 20 (+ € 3,5 verzendingskosten).

Wie aanwezig wil zijn op de voorstelling van het boek of het boek elektronisch wenst te bestellen, klik hier.

top

De Blauwe Doos
Vrouwe Courtmans-Berchmans en de Schoolstrijd


Portret Johanna Courtmans-BerchmansHalfweg de negentiende eeuw kwamen de vrouwenrechten in België nog maar net ter tafel. Van inspraak en gelijke rechten was nog geen sprake en ook het concreet gebruik van de vrijheid van meningsuiting bleef in hoofdzaak een mannenkwestie. Het aantal vrouwelijke auteurs was dan ook zeer beperkt. Eén van die heel zeldzame witte raven die zich aan maatschappelijk geëngageerde literatuur waagde, was Johanna Courtmans-Berchmans (1811-1890).

Als dochter van de burgemeester van Mespelare, die tevens onderwijzer én herbergier was, volgde Johanna Berchmans Franstalig onderwijs. Haar echtgenoot, Jan Baptist Courtmans, bracht haar echter in contact met de Vlaamse en Nederlandse literatuur waarna ze zelf begon te schrijven. Vanaf 1855 groeide ze zelfs uit tot een van de productiefste Vlaamse schrijvers van die tijd. Ze schreef in hoofdzaak proza, afgewisseld met een occasioneel dichtwerk. In 1865 ontving ze de Vijfjaarlijkse Staatsprijs voor Nederlandse Letterkunde voor haar roman Het geschenk van den jager.

Naast haar literair werk had Courtmans-Berchmans ook een goed gevuld beroepsleven. Na de vroege dood van haar echtgenoot in 1856 vestigde ze zich in Maldegem waar ze een vrije kostschool opende die later de gemeenteschool werd. Steunend op die ervaring schreef ze in 1862 - meer dan twintig jaar vóór Sophie van Virginie Loveling - met De gemeente-onderwijzer een eerste Portret Johanna Courtmans-Berchmansroman over het volksonderwijs in Vlaanderen. Vanuit haar progressief-liberale overtuiging pleitte ze in dit werk voor de invoering van verplicht gratis lager onderwijs in de volkstaal, een essentiële stap naar de ontvoogding van de grote massa. Met De gemeente-onderwijzer zette ze zichzelf op de kaart van de maatschappijkritische auteurs en brak ze zelfs door in Nederland en Franstalig België. Hoewel ze in latere jaren ook andere maatschappelijke thema's aankaartte en het liberale vooruitgangsoptimisme in zijn vele facetten propageerde, keerde ze regelmatig terug naar het onderwijsthema. Zo schreef ze met De hut van tante Clara (1865) een scherpe aanklacht tegen de - meestal door de clerus geleide - kantwerkscholen voor arme meisjes en met Rozeken Pot (1879) een idealistisch pleidooi voor het officieel gemeenteonderwijs.

Dit alles leverde haar de bewondering van velen op, maar haar herhaalde, al dan niet bedekte, aanvallen op de lokale clerus kwamen haar op het einde van haar leven duur te staan. Na de liberale kiesnederlaag van 1884 en de invoering van de nieuwe katholieke schoolwet, werd ze zwaar getroffen in wat haar het dierbaarst was: haar familie én haar school.

Portret Johanna Courtmans-Berchmans"Hare drie dochters, eene schoondochter en een schoonzoon werden, tengevolge der gezindheidsverandering in het landsbestuur, na de schoolwet van 1884 in beschikbaren dienst gesteld. Het komt ons voor dat men, uit eerbied en erkentelijkheid voor zulke Moeder, de kinderen in hun bestaan niet had mogen treffen. De vermindering van de jaarwedde was, zo niet de armoede, dan toch den moeilijken en bekrompen levenstoestand voor de familie. De ruime gemeenteschool is nu verhuurd aan eenen koopman der gemeente en dient tot magazijn ... Haar nederig huisje ligt er juist nevens. Wat moet het hart der schrijfster van De Hut van Tante Clara dikwijls gebloed hebben, als hare blikken op die school vielen, waar vroeger hare dochters het onderwijs aan de kinderen van Maldegem mochten geven!" (Uit Het Volksbelang van 27 september 1890)

De oude schoolgebouwen verdwenen in de twintigste eeuw. Als een late blijk van erkentelijkheid werd het scholencomplex met kleuterafdeling, basisschool en atheneum dat op diezelfde gronden werd opgetrokken, naar haar genoemd en in 1961 kreeg ze in Maldegem op initiatief van de VTB een standbeeld. In Gent noemde de architect Jacob Semey reeds in 1892 een van zijn huizen op de Vlaamse Kaai naar haar. Haar borstbeeld siert er nog steeds een grote gevelnis.

Recente literatuur over Courtmans-Berchmans: - Ada Deprez (red.), Hoofdstukken uit de geschiedenis van de Vlaamse letterkunde in de 19e eeuw. Deel 1. Gent, KANTL, 1999. - Liselotte Vandenbussche, Het veld der verbeelding. Vrijzinnige vrouwen in Vlaams-literaire en algemeen-culturele tijdschriften (1870-1914). Gent, KANTL, 2008.

top


© 2011 Liberaal Archief
Kramersplein 23
B-9000 Gent
tel + 32 9 221 75 05
fax + 32 9 221 12 15
info@liberaalarchief.be
www.liberaalarchief.be