Bekijk ook de nieuwsflash van het Liberaal Archief
Wenst u ook deze tweemaandelijkse nieuwsbrief in uw emailbox te ontvangen? Schrijf in door een blanco mail te sturen naar nieuwsbrief-subscribe@liberaalarchief.be.
Print de nieuwsbrief print-versie (zonder afbeeldingen) Bekijk de voorgaande nummers van Het Kramersplein.

Voorwoord

Op zaterdag 8 oktober staan de ruimtes van het Liberaal Archief, inclusief het Kramersplein, volledig in het teken van Het Betere Boek, een organisatie van het Willemsfonds. Om in die sfeer te blijven, is deze 25ste Het Kramersplein een boekennieuwsbrief. Met uiteraard informatie over Het Betere Boek zelf, over recente publicaties van het Liberaal Archief en over de collectie 19de-eeuwse brochures. De Blauwe Doos voert u mee naar 175 jaar boeken in de Gentse Veldstraat.
Maak het gezellig, steek de haard aan, nestel u, en laat u meeslepen door een boek.

Wilt u deze nieuwsbrief niet meer ontvangen? Uitschrijven kan door een blanco mail te sturen naar nieuwsbrief-unsubscribe@liberaalarchief.be.

top

Het Betere Boek

Logo Het Betere BoekZaterdag 8 oktober 2011 is het Liberaal Archief the place to be voor Het Betere Boek, een nieuw jaarlijks literair festival dat georganiseerd wordt door het Willemsfonds, dat dit jaar zijn 160ste verjaardag viert. Met Het Betere Boek wil het Willemsfonds, volledig in de lijn van zijn doelstellingen, het betere Nederlandstalige boek ondersteunen en promoten. Om 18 u. wordt de eerste Bronzen Uil uitgereikt, de prijs voor het beste Nederlandstalige romandebuut van het jaar. De genomineerden zijn Annelies Beck (Over het kanaal), Ann De Craemer (Vurige tong), Maaike Gerritsen (De geboorte van een wees), Paul Jambers (De ontsporing), Eef Lanoye (Sterrenogen), Jo Van Damme (Ledeberg!), Jan Vantoortelboom (De verzonken jongen), Mischa Van Vlier (Koude grond) en James Worthy (James Worthy).

Het programma is veelbelovend. Jeugdauteurs Marc De Bel, Ann De Craemer en Pat Van Beirs lezen voor uit eigen werk, Friedl' Lesage interviewt de genomineerden voor De Bronzen Uil, Jef Lambrecht draagt gedichten voor van Jotie T’Hooft en interviewt Marie Lesy over deze dichter, Luckas Vander Taelen schreef samen met Dirk Verhofstadt De laatste getuigen en interviewt Nathan Ramet die een concentratiekamp overleefde, Dirk Verhofstadt interviewt dan weer Etienne Vermeersch, Johan Braeckman en Maarten Boudry, er zijn interviews met uiteenlopende auteurs door Jos Gheysels, Yves Desmet, Kurt Van Eeghem en Koen Fillet; Sylvain Peeters, algemeen voorzitter van het Willemsfonds, stelt een fotoboek over Jan Frans Willems voor en Piet Van Eeckhaut en Christine Mussche worden geïnterviewd door Margot Vanderstraeten, auteur van Het geweten van strafpleiters.

Het volledige programma van de lezingen vindt u hier.

De hele dag door kan u terecht voor signeersessies door de auteurs en voor boekenverkoop i.s.m. boekhandel Limerick en I*BOEKS; PoëzieCentrum Gent, S.M.A.K. en tal van andere literaire en culturele organisaties staan er met een (boeken-)stand, en er zijn tientallen standen in de tent op het Kramersplein met tweedehandsboeken.

Tickets kosten € 8 (volwassenen) - € 6 (Willemsfondsleden) - € 4 (jongeren t.e.m. 22 jaar) en zijn te bekomen aan de kassa.

Alle info over Het Betere Boek vindt u op hun website: www.hetbetereboek.be.

top

Charles Potvin, een negentiende-eeuwse netwerker

Cover boek Charles PotvinSamen met ASP Editions publiceerde het Liberaal Archief Een blauwe progressist. Charles Potvin (1818-1902) en het liberaal-sociale denken van zijn generatie van Christoph De Spiegeleer. Dit boek is een bewerking van een universitaire masterverhandeling (2010) van grote kwaliteit.
Het gaat om een intellectuele biografie van Charles Potvin, een Brusselse liberale “progressistische” sleutelfiguur uit voornamelijk de periode 1848-1880. Als geschiedschrijver, als literator, als journalist en medeoprichter van periodieken, als maatschappelijk politiek denker, … liet hij een immens oeuvre na, terwijl hij tegelijkertijd in vele organisaties actief was, zowel nationaal (de Brusselse loge Les Amis Philanthropes, de Libre Pensée, de Ligue de l'Enseignement, ...) als internationaal (de Association Internationale pour le Progrès des Sciences Sociales,...).

Charles Potvin - Histoire des lettresHet inspireerde de auteur tot een eerder ongewone biografie. Hij koos niet voor een chronologisch verhaal, maar voor een sterke thematische ordening van het progressistische gedachtegoed. Dat liet hem via een discoursanalyse toe telkens dieper te graven, bekende aspecten te koppelen aan nieuwe inzichten, vaak getoetst aan hedendaagse theoretische modellen. Op die manier wilde hij het wereldbeeld van een progressistische generatie in zijn socio-politieke en culturele kernidentiteiten reconstrueren alsook de evoluties daarin: zoektocht naar universalistische denksystemen, antiklerika-lisme, vrijemarktideologie, sociaaldemocratie, nationalisme, flamingantisme, belgicisme. Aansluitend is er de wijze waarop deze ideeën werden uitgedragen door een vrijzinnig organisatieweefsel in de hoofdstad, door talrijke en door elkaar lopende netwerken, terwijl via “une histoire croisée” de invloed werd onderzocht van internationale denkfora en de liberale Belgische/Brusselse positie daarin.

Op vrijdag 16 september jl. ontving Christoph De Spiegeleer aan de VUB de prijs Mevr. R. De Bock-Doehaerd voor de beste Masterproef met historisch perspectief. Hij ontving deze prijs voor zijn masterproef Charles Potvin en het liberale denken van zijn tijd (academiejaar 2009-2010), waarop deze publicatie gebaseerd is.

Christoph De Spiegeleer, Een blauwe progressist. Charles Potvin (1818-1902) en het liberaal-sociale denken van zijn generatie. Brussel / Gent, ASP Editions / Liberaal Archief, 2011, 224 p. Het boek kost € 25 (+ € 3,5 verzendingskosten). Klik hier om het boek te bestellen.

top

Polemieken in brochurevorm

Brochure Van De WalleDe bibliotheek van het Liberaal Archief, die ondertussen een 40.000 titels omvat, telt ook een 8.500 brochures waaronder een niet gering aantal negentiende-eeuwse brochures rond diverse politieke thema's. Twee voorbeelden: de persoonlijke dienstplicht en de evenredige vertegenwoordiging.

Tijdens de negentiende eeuw was het verkiezingsstelsel gebaseerd op het cijnskiesstelsel en het principe van the winner takes all, waarbij een parlementszetel in een bepaalde kiesomschrijving ging naar diegene die een gewone meerderheid achter zich kreeg. De verliezer (en zijn electoraat) bleef met lege handen achter. Er ontstond dan ook een polemiek om hierin verandering te brengen en tot een meer faire verdeling te komen via een systeem van evenredige vertegenwoordiging. Daarbij werd het aantal zetels verdeeld volgens de respectieve sterkte van de deelnemende partijen, en het verzekerde ook kleinere partijen een vertegenwoordiging in het parlement.
Deze polemiek werd ook via het gedrukte woord gevoerd. Een aantal voorbeelden van dergelijke brochures zijn Question électorale. La représentation proportionnelle des partis par un électeur (1878), Un système de représentation proportionnelle (1899), Le problème de représentation proportionnelle résolu. Le vote de préférence rationnellement réglé door Victor Van De Walle (1893) en De la représentation proportionnelle. Erreurs et fausses solutions du système D'Hondt door August de Maere-Limnander, beiden liberale politici. Het systeem van de evenredige vertegenwoordiging zou uiteindelijk in België worden ingevoerd met de wet van 29 december 1899 en wordt tot op heden gebruikt.

Ook rond de dienstplicht woedde in de negentiende eeuw een discussie. Het bestaande lotelingensysteem was allesbehalve democratisch en legde de lasten van de landsverdediging op de schouders van een beperkt aantal personen, veelal afkomstig uit de armere klassen aangezien de rijken zich tegen betaling lieten vervangen. Dit was een heet politiek hangijzer dat tegen de achtergrond van de steeds toenemende spanningen in Europa pas in 1909 werd opgelost door het invoeren van de dienstplicht voor één zoon per gezin (in 1913 werd uiteindelijk de algemene dienstplicht ingevoerd). Brochures over dit onderwerp in de collectie van het Liberaal Archief zijn bv. Abolition du remplacement militaire (1872), Quelques réflexions sur le service obligatoire par un officier d'infanterie (1887), Des institutions militaires de la Belgique et du service personnel et obligatoire dedié à la Belgique militaire door Fréderic Bernaert (1889) en Discours de M. Le Lieutenant Général Baron Chazal, ministre d’État, etc., sur la question du recrutement et du service obligatoire door Chazal (s.d.).

De catalogus van de bibliotheek is te raadplegen via de website van het Liberaal Archief.

top

100 jaar Belgia Loge

Diploma Odd Fellows2 september 1911 was een heuglijke dag in de geschiedenis van de Independent Order of Odd Fellows: in Antwerpen werd de Belgia Loge gesticht, de eerste Belgische loge van deze Orde.

De Odd Fellowloges zijn, zoals de vrijmetselaarsloges, ontstaan in het vroeg 18de-eeuwse Londen. Het is echter pas na de stichting in 1819 van de Washington Lodge nr. 1 in Baltimore (Verenigde Staten) door de Britse migrant Thomas Wildey, en de oprichting van de Independent Order of Odd Fellows in 1843, dat de Orde zich sterk verspreidde, eerst in Amerika en vandaar terug naar Europa. Daar kende ze vooral in Scandinavië, Duitsland en Nederland veel aanhang. Door contacten met Nederlandse Odd Fellowleden, bleek ook in België interesse en dat resulteerde in de oprichting van de Belgia Loge in 1911.

Zoals in veel verenigingen kende ook de geschiedenis van de Antwerpse Belgia Loge perioden van ups en downs maar de voorbije maand kon ze haar honderdste verjaardag vieren. Naar aanloop van deze viering bestudeerde Dara De Bruyn de omvangrijke archieven van de Belgia Loge die op het Liberaal Archief bewaard worden, wat resulteerde in de historiek van 100 jaar Belgia Loge.

Deze historiek brengt geen doorlopend chronologisch verhaal, maar een verhaal dat werd opgehangen aan diverse thema’s die nauw met de Belgia Loge verbonden zijn. Zo is er aandacht voor de invulling van de zittingen en voor de betekenis en achtergrond van de symbolen en rituelen en hoe men ermee omgaat, zeker naar het einde van de 20ste eeuw. Een van de belangrijkste - en tevens meest zichtbare - symbolen is het beeld van de drie schakels, die het devies van de Orde symboliseren: Vriendschap, Liefde en Waarheid.

Vriendschap - Liefde - Waarheid

Een belangrijk deel is gewijd aan één van de fundamentele pijlers van de werking van de Odd Fellows, nl. de hulpverlening. De Ordeleden wordt nadrukkelijk gevraagd om “de noodlijdenden te helpen, de zieken te bezoeken, de doden te begraven, de weduwen te steunen, de wezen op te voeden.” Zo ging aanvankelijk een belangrijk deel van de zorg van de logeleden naar het bijstaan van weduwen en wezen van overleden logeleden.
Tijdens de Eerste Wereldoorlog werd een aparte liefdadigheidsvereniging opgericht, Les Samaritains, die zich vooral richtte op hulp aan kleine nijveraars en kantoorbedienden omdat deze groepen door bestaande hulporganisaties vaak over het hoofd gezien werden. In de loop der jaren werd regelmatig geld geschonken aan sociale organisaties zoals het Algemeen Kledingwerk of Diesterweg’s Hulpkas. Er werd ook steun verleend aan slachtoffers van eenmalige gebeurtenissen zoals de grote overstroming in Nederland (1953), de mijnramp in Marcinelle (1956) of de opstand in Hongarije (1956).
Geleidelijk aan evolueerde de hulpverlening van louter financiële steun naar meer maatschappelijk werk. Voorbeeld daarvan is de financiële en vooral logistieke steun aan Ofinka, een organisatie van de Odd Fellows die zorgt voor vakantiemogelijkheden voor gehandicapte kinderen.

Meer informatie over de Belgia Loge is terug te vinden op hun website.

top

Twee Vlamingen in Brussel

Het Liberaal Archief verleende de laatste maanden zijn medewerking aan twee publicaties van het Willemsfonds Brussels Hoofdstedelijk Gewest: een essay van Alistair Dempsig over de dichter Emanuel Hiel, en een eigentijdse getuigenis over Vlaams parlementslid Sven Gatz en het links-liberalisme.

Essay over Emanuel Hiel

Cover Boek Emanuel HielDe dichter Emanuel Hiel (1834-1899) was een liberaal, een humanist en een cultuurflamingant. Hij was een opgemerkte persoonlijkheid in Brussel en Schaarbeek tussen 1860 en 1899: bij de loge, in de gemeenteraad en op café.
Dit valt allemaal te lezen in Emanuel Hiel. Essay over de emancipatie van de Vlamingen te Brussel, een geëngageerde biografie die Alistair Dempsig over de dichter schreef.

Dempsig is erin geslaagd om het excentrieke kantje van de dichter op te roepen zonder zijn reële, ook politieke, invloed te onderschatten. Hiel heeft een belangrijke rol gespeeld in het binnenbrengen van het flamingantisme in Brussel, in de vrijmetselarij en in de Liberale Partij. Zijn Vlaams engagement was gericht op de taal en op de emancipatie van de Vlamingen in de hoofdstad. Dit deed Herman Mennekens op de boekvoorstelling op 29 september zeggen dat “het leest als een trip met de teletijdmachine, terug naar de wortels van het Brussels cultuurflamingantisme. Hiel kwam op voor zijn taal, niet tegen België. Zijn verhaal blijft actueel”. Het verschijnen van deze publicatie is niet onopgemerkt gebleven voor de krant La Libre Belgique (3.10.2011) die er een halve pagina aan wijdt. Christian Laporte beschrijft ze als "une étude originale sur l'émancipation flamande à Bruxelles à travers Hiel" en hij wijst erop dat "la maçonnerie aidait l'émancipation flamande".

Dempsig Alistair, Emanuel Hiel. Essay over de emancipatie van de Vlamingen te Brussel is een uitgave van het Willemsfonds Schaarbeek-Evere, Willemsfonds Brussels Hoofdstedelijk Gewest en het Liberaal Archief. Het boek kost € 5.
Klik hier om het boek te bestellen.

Sven Gatz en het links-liberalisme

Cover Guerrillero op links terrein“Een getuigenis door twee medewerkers van het eerste uur over hoe Brusselaar Sven Gatz, tussen 1998 en 2003, aan het links-liberalisme een gezicht gaf”, zo staat te lezen op de cover van Liberaal Guerrillero op links terrein. Sven Gatz en het links-liberalisme. Het Liberaal Archief publiceert niet alleen historische bronnen of werken over historische figuren, er is ook ruime aandacht voor de eigentijdse geschiedenis en eigentijdse bronnen. De beide auteurs, Sigurd Vangermeersch en Johan Basiliades, waren de eerste medewerkers van Sven Gatz en hebben als bevoorrechte getuigen een fase uit de twintigjarige politieke loopbaan van Sven Gatz opgetekend. In de tweede helft van de jaren 1990 waren zij actief bij de Volksuniejongeren en wilden de radicale democratie en het links-liberalisme binnen hun partij propageren, naar het voorbeeld van het Nederlandse D66, dat een uitgesproken sociaal liberaal partijprogramma ontwikkeld had. Toen de Volksunie in 2001 uiteenviel, koos Sven Gatz, na een tussenstop bij Spirit, in juli 2002 met volle overtuiging voor de VLD / Open VLD. Liberaal Guerrillero op links terrein geeft een beeld van Sven Gatz als politicus en van de links-liberale stroming in Vlaanderen en is een treffend voorbeeld van politiek ooggetuigeverslag.

Basiliades Johan en Vangermeersch Sigurd, Liberaal Guerrillero op links terrein. Sven Gatz en het links-liberalisme. Brussel / Gent, Willemsfonds / Liberaal Archief, 2011, 96 p.
Het boekje kost € 8 en kan besteld worden bij de auteur, of via 0495/21.05.01.

top

De Blauwe Doos
Op een hoekje met een boekje - 175 jaar boekentempel


Op de hoek van de Veldstraat en Voldersstraat, in volle centrum Gent, bevond zich van 1824 tot 2000 één van de belangrijkste boekhandels van Vlaanderen. Waar nu trendy mannequinpoppen en anonieme confectiepakken de vitrines vullen, stond 175 jaar het 'Betere Boek' in de etalage.

De eerste uitbater was Ignace De Vigne die het pand in 1824 had gekocht van de familie Schamp. Het bleef een bescheiden etablissement en de De Vignes, die zwaar hadden moeten lenen voor hun aankoop, slaagden er met moeite in om de eindjes aan elkaar te knopen. Ignace overleed in 1840 en zijn weduwe zette de zaak alleen voort. Hun twee zonen hadden immers intussen naam gemaakt als kunstschilder en beeldhouwer en waren niet geïnteresseerd in een overname van de boekhandel.

Weduwe De Vigne verhuurde de winkel twee jaar later aan Hendrik Hoste, een drukker/uitgever en boekhandelaar uit de Mageleinstraat die in 1859 voor de ronde som van veertigduizend frank eigenaar van het gebouw werd. De boekhandel werd op korte tijd een verzamelpunt voor de liberale flaminganten. Die vonden er, naast het traditionele Franstalige aanbod, een ruime keuze werken van Nederlandstalige auteurs onder wie Jan Frans Willems, Ferdinand Snellaert, Karel Ledeganck en Jacob Heremans, die er zelfs enkele jaren op kamers woonde.

Zoon Adolphe Hoste studeerde aan de Gentse universiteit waar hij samen met Alphonse Prayon voorzitter was van het vrijzinnige studentengenootschap ’t Zal Wel Gaan. Adolphe sloot zich aan bij het Willemsfonds en behoorde in 1867 tot de initiatiefnemers van het liberale weekblad Volksbelang. In 1877 nam hij de familiezaak over en vanaf dan breidden de activiteiten in sneltempo uit. Door zijn huwelijk in 1881 met Elodie Taminiau, de erfgename van de firma Annoot-Braeckman, verwierf hij de controle over een drukkerij en een uitgeverij die al zestig jaar lang stevig verankerd waren in de liberale perswereld.

Adolphe Hoste lanceerde tijdschriften zoals Nederlandsch Museum en het onderwijzersblad De Toekomst, publiceerde teksten van onder anderen Prudens Van Duyse, Rosalie en Virginie Loveling, Anton Bergmann, Paul Fredericq, Julius Vuylsteke en Cyriel Buysse en gaf tal van Willemsfondspublicaties uit. Hij slaagde er zelfs in om Albrecht Rodenbach los te weken uit de katholieke uitgeverswereld en verwierf de rechten op de uitgave van het in 1878 bekroonde toneelstuk Gudrun. Hoste beperkte zich als uitgever uiteraard niet tot de literatuur. Zo publiceerde hij ook politiek geëngageerde werken van onder anderen François Laurent en Louis Varlez.

Op zijn zestigste trok hij zich gedeeltelijk terug. Hij verkocht de boekhandel in 1909 aan zijn vriend Adolf Herckenrath en in 1914 werd Hostes uitgeverij en drukkerij omgevormd tot een nv. Deze kwam na de oorlog onder leiding te staan van zijn dochter Jenny en zijn schoonzoon Adolphe Hebbelynck, wiens nazaten tot op heden actief zijn in de bedrijfsgebouwen op de Galgenberg.

Brief van Herckenrath aan Van Crombrugghe's GenootschapOnder de germanist Adolf Herckenrath kreeg de winkel een tweede leven. Tijdens zijn studententijd had die een vriend voor het leven gevonden in Karel Van de Woestijne die zijn Laethemsche brieven over de lente uit 1901 aan hem zou opdragen. Zelf publiceerde hij zijn eerste gedichten in de studentenalmanak van 't Zal Wel Gaan en in literaire tijdschriften zoals Van Nu en Straks en De XXe Eeuw. Na onvoltooide studies vestigde Herckenrath zich in Ledeberg waar hij een kleine uitgeverij begon en actief werd in het bestuur van de plaatselijke Willemsfondsafdeling. Drie jaar later verhuisde hij naar Gent en nam de boekhandel van Julius Vuylsteke in de Koestraat over. Nog eens twee jaar later, in 1909, bracht hij zijn activiteiten over naar de Veldstraat waar hij de winkel van Hoste overnam. Ook de ‘tradities van het huis’ nam hij over en de winkel bleef een trekpleister voor vrijdenkende Vlaamse schrijvers.

Hij gaf het literaire blad Nieuw Leven uit, schreef essays voor het Tijdschrift van het Willemsfonds, werd korte tijd hoofdredacteur van het Kunstblad en publiceerde zijn eerste dichtbundel onder de titel Stille Festijnen. Intussen bracht hij ook literair werk van onder anderen Cyriel Buysse, Virginie Loveling, Gustaaf De Mey en Albrecht Rodenbach op de markt. Tijdens het interbellum focuste hij zich in zijn boekhandel steeds meer op Franstalige literatuur. Zelf bracht hij een aantal nieuwe dichtbundels uit evenals zijn bekendste toneelstuk, De Pestilentie van Katwijk. In 1938 was hij samen met Johan Daisne en Paul Rogghé betrokken bij de oprichting van de Kring van Oostvlaamse Letterkundigen Pan, in 1945 werd hij voorzitter van de Vereniging tot Bevordering van de Boekhandel en hij zette zich in voor de jaarlijkse Vlaamse Poëziedagen in Merendree. Adolf Herckenrath overleed in 1958 na een ongelukkige val in de boekhandel en werd net als Hoste begraven op de Westerbegraafplaats.

Intussen - kort na de oorlog - had zoon Walter het beheer over de winkel en uitgeverij overgenomen. In 1947 bezorgde de bekende architect Geo Henderick de winkel nog een grondige facelift en Parijse architecten ontwierpen in 1960 de mooie mezzanine. Na Walter stapten de kleinkinderen Guy en Helga in het familiebedrijf. In 2000, 175 jaar nadat Ignace De Vigne er met een boekenwinkel startte, sloot Herckenrath definitief de deuren en verdween een cultuuricoon uit het Gentse stadsbeeld.

top


© 2011 Liberaal Archief
Kramersplein 23
B-9000 Gent
tel + 32 9 221 75 05
fax + 32 9 221 12 15
info@liberaalarchief.be
www.liberaalarchief.be