Bekijk ook de nieuwsflash van het Liberaal Archief
Wenst u ook deze tweemaandelijkse nieuwsbrief in uw emailbox te ontvangen? Schrijf in door een blanco mail te sturen naar nieuwsbrief-subscribe@liberaalarchief.be.
Print de nieuwsbrief print-versie (zonder afbeeldingen) Bekijk de voorgaande nummers van Het Kramersplein.

Voorwoord

In deze 26ste nieuwsbrief Het Kramersplein kunt u kennismaken met de nieuwe voorzitter van het Liberaal Archief: Jan Kerremans. Verder hebben we aandacht voor twee publicaties waaraan het Liberaal Archief meewerkte: Veel volk verwacht. Populaire muziekcultuur in Vlaams-Brabant sinds 1800 en Het Willemsfonds op straat. We kregen een bijzonder rijke schenking met stukken over het liberale verenigingsleven in Wetteren waarover we u graag meer vertellen. En de Verenigde Naties hebben 2012 uitgeroepen tot "internationaal jaar van de co÷peraties", een reden voor ons om in de Blauwe Doos even stil te staan bij de Gentsche Volksbank. Veel leesgenot.

Wilt u deze nieuwsbrief niet meer ontvangen? Uitschrijven kan door een blanco mail te sturen naar nieuwsbrief-unsubscribe@liberaalarchief.be.

top

Een nieuwe voorzitter voor het Liberaal Archief

Jan Kerremans De raad van bestuur van het Liberaal Archief heeft op woensdag 6 juni 2012 een nieuwe voorzitter verkozen: Jan Kerremans, ere-arrondissements-commissaris van Turnhout.
Jan Kerremans was reeds ondervoorzitter van het Liberaal Archief, en volgt professor em. Juul Hannes op die eind april overleed en sinds 2003 voorzitter was.
Kerremans werd geboren op 20 mei 1946 te Kapellen en woont er nog steeds. Hij was er ook actief als gemeenteraadslid, schepen en waarnemend burgemeester (van december 1985 tot oktober 1987).
Hij studeerde politieke en diplomatieke wetenschappen aan de VUB. Na zijn legerdienst werd hij directeur van het Willemsfonds en ondervoorzitter van de Hoge Raad voor Volksontwikkeling. Hierdoor kreeg hij een grote vertrouwdheid met de liberale socio-culturele beweging.
In de jaren tachtig werd hij beleidsmatig actief, eerst als media-adviseur van de gemeenschapsminister van Cultuur Karel Poma, dan als kabinetschef van Cultuurminister Patrick Dewael.
In 1987 werd hij arrondissementscommissaris van Turnhout.
In 1999 werd Jan Kerremans opnieuw kabinetschef van achtereenvolgens de Vlaamse ministers-presidenten Dewael en Somers. Van 1999 tot 2004 was hij ook waarnemend secretaris van de Vlaamse regering.
Voorzitter Jan Kerremans heeft net als zijn voorganger Juul Hannes een voorliefde voor cultuur en erfgoed. Hij zal het Liberaal Archief verder blijven uitbouwen als erfgoedvereniging met bijzondere aandacht voor de geschiedenis van het vrije denken en handelen.
Zijn ruime beleidservaring en diplomatiek talent zijn ongetwijfeld een pluspunt voor de verdere bloei en ontwikkeling van het Liberaal Archief.

top

Veel volk verwacht. Populaire muziekcultuur in Vlaams-Brabant sinds 1800

Affiche concertvoordracht Willemsfonds Muziek vind je overal waar mensen zijn, en is van alle tijden. Het soort muziek dat in een bepaalde regio en in een bepaalde tijd populair is, illustreert ook mooi de samenleving van dat moment, de waarden en normen, de omgangsvormen, de gebruiken en zo veel meer. Voor Vlaams-Brabant, haar steden en gemeenten en haar inwoners is dit niet anders. Een staalkaart van de populaire muziekcultuur in Vlaams-Brabant kan ons veel vertellen over de regio zelf. Misschien meer dan een muziekhistorische insteek doet vermoeden.

In het kader van de reeks Accenten uit de geschiedenis van Vlaams-Brabant, een initiatief van de provincie Vlaams-Brabant, werd door KADOC, AMSAB-ISG, ADVN en het Liberaal Archief verkennend historisch onderzoek verricht naar de populaire muziekcultuur in Vlaams-Brabant vanaf de negentiende eeuw.

De resultaten van dit onderzoek werden nu gepubliceerd in het lijvige boek Veel volk verwacht. Populaire muziekcultuur in Vlaams-Brabant sinds 1800. Auteurs Elisabeth Bruyneel, Robbe Herreman, Andreas Stynen en Staf Vos brengen hierin een levendig en rijk ge´llustreerd verhaal over Brabantse popzangers en componisten, fanfares en koren, balzalen, festivals en carnavalstoeten. Van kerkzang tot dubstep, van harmonieconcours tot Rock Werchter, van Ann Christy tot Scala,... en dat van Aarschot tot Zemst.

Niet toevallig werd 1800 als startdatum gekozen. De Franse Revolutie (1789) bracht in onze contreien niet alleen een politieke, maar ook een maatschappelijke en culturele omwenteling te weeg. Ook het muziekleven werd hierdoor sterk be´nvloed. Het burgerlijk waardepatroon werd de basis waarop nieuwe muziekverenigingen als koren, harmonieŰn en fanfares opgericht en georganiseerd werden: het geloof in het eigen kunnen en de vooruitgang, het zich nuttig maken voor de samenleving, het belang van liefdadigheid en spaarzaamheid, de beschavende taak van muziek,...

Prentkaart van de Remy-fabrieken in Wijgmaal met een foto van de bedrijfsfanfare

Dit voorbeeld geeft al aan dat het onderzoek zich niet enkel toespitst op componisten en muzikanten maar veel ruimer gaat. Het bekijkt het muziekleven vanuit een politieke, sociale, religieuze en economische invalshoek en bestudeert de evoluties en veranderingen van 1800 tot nu. Het resultaat is een voor het grote publiek toegankelijk boek over de verrassende schakeringen van het (muzikale) leven in de jongste provincie van het land.

Veel volk verwacht. Populaire muziekcultuur in Vlaams-Brabant sinds 1800 is een publicatie van de Provincie Vlaams-Brabant in samenwerking met ADVN, AMSAB-ISG, KADOC en het Liberaal Archief. Het boek telt 367 pagina’s en bevat talrijke illustraties. Het is te koop via de website van de Provincie Vlaams-Brabant en kost 28 euro.

Klik hier om het boek te bestellen.

top

"Te mogen putten in een buitengewoon goed bewaard, haast volledig archief is een genot"

“Den 22 Augusti 1819 behaalde zij ten prijskampe van Oostacker eene eer, die onze muzikanten den moed in het herte joeg, en hunne ijvervolle pogingen, hun vurig verlangen bekroonde. De eerste prijs kwam naar Wetteren. Van dan af was de spoorslag gegeven, en mocht de Harmonie met de voornaamste muziekgenootschappen des lands wedijveren.”

Deze vreugdevolle woorden staan te lezen in de beknopte geschiedenis van de Wetterse harmonie Les Bons Vivants van Jan Broeckaert uit 1863. Opgericht in 1804, bestond deze vereniging op dat moment al bijna 60 jaar. Inmiddels heeft harmonie Les Bons Vivants al meer dan 200 jaar geschiedenis achter de rug, waardoor ze ongetwijfeld tot de oudste verenigingen van Wetteren behoort.

Foto Tijd en Vlijt, opvoering van De twee wezen, 1925

Een dergelijke lange bestaansgeschiedenis is op zich al vrij uitzonderlijk, maar het is al even uitzonderlijk dat het archief van Les Bons Vivants bijna volledig is bewaard. Zo beschikt men nog over de statuten uit 1804 en over alle verslagboeken van 1804 tot 1987. De archiefstukken zijn bovendien in een uitstekende staat, dankzij de toegewijde zorgen van de opeenvolgende generaties van de liberale familie De Coninck.

Om het archief beschikbaar te stellen voor onderzoek, hebben de gezusters Rose-Marie en Reine De Coninck het overgedragen aan het Liberaal Archief, samen met de archieven van een aantal andere Wetterse liberale verenigingen.

Zo was er het Leeskundig Genootschap De Vlaemsche Taelmin, opgericht in 1847, met als doel het gebruik van het Nederlands te bevorderen en door middel van boeken en tijdschriften de volksontwikkeling te stimuleren, en de Toneelmaatschappij Met Tijd en Vlijt die gedurende meer dan honderd jaar heel wat toneelstukken op de planken gebracht heeft.

De archieven van Les Bons Vivants en Toneelmaatschappij Met Tijd en Vlijt zijn een belangrijke aanwinst voor de collectie toneel- en muziekarchieven van het Liberaal Archief.

Feestmaatschappij De Zilveren Panne, opgericht in 1849, stond in voor het merendeel van de gemeentelijke feesten en was als het ware de spil van alles wat met volksvermaak te maken had: vieringen, stoeten, inwijdingen en inhuldigingen. Hun activiteiten werden grotendeels overgenomen door De Verenigde Jongelingen die zich voornamelijk richtten op ongehuwde jonge mannen.

Andere culturele verenigingen waren De Verenigde Kunstmaatschappijen, het overkoepelend orgaan van de liberale culturele verenigingen in Wetteren en de lokale afdeling van het Willemsfonds met vooral de succesvolle volksbibliotheek.


Net zoals bij de vergelijkbare schenking van het archief van de liberale verenigingen uit Lokeren (klik hier voor de inventaris), zien we dat ook in Wetteren de ene vereniging dikwijls uit de andere groeit en dat het heel vaak dezelfde mensen zijn die het voortouw nemen in verschillende liberale verenigingen. Ook zien we dat cultuur en politiek binnen een lokale gemeenschap zeer nauw met elkaar verbonden zijn. Dat blijkt onder meer uit de archieven van politieke verenigingen zoals de Liberale Strijdersbond, de Liberale Jonge Wacht afdeling Wetteren en de Liberale Dames en Juffersbond Zonder naam, niet zonder Hart, die naast een politiek, vooral een sociaal doel had.

Andere sociale verenigingen waren de Maatschappij van Onderlinge Bijstand De Broederhand, heropgericht in 1898 en sinds 1977 aangesloten bij de Liberale Mutualiteiten van Oost-Vlaanderen, de Werkmanskring Help U Zelve, actief tussen 1900 en 1914, en de Liberale Vakbond Vrijheidsliefde, die bestond tussen 1937 en 1948.

Ten slotte waren in Wetteren ook een aantal liberale sportverenigingen actief. Handboogmaatschappij La Concorde werd opgericht in 1832 en kende eveneens een intense werking, tot ze in 1958 ophield te bestaan. Balpijpmaatschappij De Ware Vrienden was actief tussen het begin van de negentiende eeuw en de Eerste Wereldoorlog, terwijl er ook enkele archiefstukken aanwezig zijn van de Balpijpmaatschappij De Onbestrijdbare. De oprichting van een liberale turnkring kwam niet echt van de grond. Enkel van Turnkring Vriendschaar werden een aantal archiefstukken bewaard. Deze bijzonder rijke schenking omvat zeer divers archiefmateriaal zoals statuten, verslagboeken, briefwisseling, kasboeken en ledenlijsten, alsook een schat aan iconografisch materiaal zoals vlaggen, affiches, medailles en honderden foto’s. Alles is inmiddels grondig ontsloten via de inventaris Het liberale verenigingsleven in Wetteren, die online te consulteren is. Of om te eindigen met de woorden van de Wetterse liberaal Arnold De Coninck, vader van de milde schenkers Rose-Marie en Reine: "Te mogen putten in een buitengewoon goed bewaard, haast volledig archief is een genot..." (uit: Hoe ontstond en groeide het "Toonkundig Genootschap" te Wetteren ten jare 1804)

Klik hier voor de inventaris.

top

Het Willemsfonds op straat

Hoeveel straten zijn niet genoemd naar een historische of maatschappelijk belangrijke figuur? Meestal staat op het straatnaambord een woordje uitleg over de persoon in kwestie. En die duiding is ook welkom want al te vaak zijn we vergeten waarom hij of zij destijds beloond werd met een straatnaam.

Affiche Willemsfonds

De Willemsfonds Erfgoedkring Ernest Schepens ging op zoek naar straten en pleinen die genoemd zijn naar hun markante leden. In samenwerking met het Liberaal Archief werden veertien figuren geselecteerd. Ze kregen allen de eer dat een straat naar hen werd genoemd, of ze kregen een gedenkteken, soms zelfs in verschillende gemeenten. Ingo Luypaert schetste een portret van de veertien, en die werden gebundeld in de publicatie Het Willemsfonds op straat. West-Vlaamse Willemsfondshelden. Het boek werd voorgesteld op de voorbije Erfgoeddag (22 april 2012), een dag die in het teken stond van 'helden'.

Portret Peter BenoitVerplaatsen we ons bijvoorbeeld naar Harelbeke, naar de Peter Benoit laan, genoemd naar de ongetwijfeld bekendste van de 14 Willemsfondsers. Componist Peter Benoit (1834 - 1901) wordt niet voor niets beschouwd als de man die zijn volk leerde zingen. Maar ondanks een indrukwekkend en veelzijdig oeuvre is het al veel moeilijker om spontaan een werk van hem te noemen, laat staan mee te neuriŰn. En overigens is van hem ook veel minder geweten dat hij zijn hele leven ijverde voor het Nederlandstalige muziekonderwijs.

Benoit wordt in Harelbeke geboren. Reeds op zeer jonge leeftijd is duidelijk dat de jonge Peter over veel muzikaal talent beschikt. Op zijn zevende speelt hij reeds vlot viool. Nochtans krijgt hij pas vanaf zijn dertiende echt muziekonderricht. Maar meer dan muziek uitvoeren, wil hij componeren en dirigeren.

De man die zijn volk leerde zingen is vooral bekend van de Rubenscantate en de kindercantate De wereld in! Het zijn werken die de visie van Benoit perfect illustreren. Hij houdt van het bombastisch effect dat gecreŰerd wordt door vele mensen te laten samen zingen in open lucht.

In 1863 vestigt hij zich in Brussel. Hij ontmoet er de dichter Emanuel Hiel. De twee worden vrienden en Benoit zet heel wat teksten van Hiel op muziek. De liberaal Hiel zal Benoit ook de weg wijzen naar het cultuurnationalisme. Vanaf nu is hij overtuigd dat het gebruik van zijn eigen taal in zijn werk belangrijk is. Hij wordt de eerste voorzitter van het Comiteit ter bevordering van den Nederlandschen Zang, dat in de schoot van het Willemsfonds de bekende Nederlandse Zangstukken uitgeeft.

Benoit wordt in 1867 directeur van de Antwerpse muziekschool, op dat ogenblik een erg bescheiden instelling met slechts een handvol leerlingen en leraars. Gedurende de rest van zijn leven zal hij, samen met zijn goede vriend Julius Sabbe, blijven ijveren voor Nederlandstalig muziekonderwijs. De Brugse journalist Julius Sabbe (1846 - 1910) is trouwens 1 van de 14 andere geportretteerde Willemsfondsers in het boek. Uiteindelijk zal de Antwerpse muziekschool in 1897 worden omgevormd tot het Koninklijk Vlaams Muziekconservatorium met een volledig Nederlandstalig leerplan.

Antwerpen bedankt Benoit hiervoor met een monument in het Harmoniepark. Maar hoewel ontworpen door Henry Van de Velde ligt het er vandaag wat verwaarloosd bij. Verder zijn er in niet minder dan 62 steden en gemeenten straten, lanen en pleinen naar Peter Benoit genoemd, tot in het Nederlandse Bergen-Op-Zoom. Ook heel wat organisaties, gebouwen en muziekacademies dragen zijn naam.

Ingo Luypaert, Het Willemsfonds op straat. West-Vlaamse Willemsfondshelden. Met verder portretten van Victor Desmet, Frans Desmidt, Pieter Deswarte, Maria Doolaeghe, Abraham Hans, Karel Jonckheere, Richard Maerten, Dr. Gustave Maertens, Jef Mennekens, Arthur Pauwels, Julius Sabbe, Jules Van Merris en prof. Jozef Vercoullie Brugge / Gent, Willemsfonds Erfgoedkring Ernest Schepens / Liberaal Archief, 2012, 76 p.
Prijs: € 12 (+ € 2 verzendingskosten)

Klik hier om het boek te bestellen.

top

Elektronisch verkiezingsmateriaal

Elektronische nieuwsbrieven, berichten via Facebook, mails waarin kandidaten zichzelf aanprijzen,... zaken die niet meer weg te denken zijn in een moderne verkiezingscampagne.

De eerste mails voor de gemeenteraadsverkiezingen van 14 oktober zijn intussen verstuurd. Een vorm van verkiezingspropaganda die uiteraard zeer vluchtig is, maar niettemin ook moet bewaard worden.

Het Liberaal Archief is bijzonder ge´nteresseerd in deze vorm van campagnevoeren. Indien u verkiezingsmail krijgt, doen wij dan ook een warme oproep om dit door te sturen naar verkiezingen@liberaalarchief.be.

top

Activiteiten in de Blauwe Zaal

Zelfdenkers in profiel. Merkstenen van het vrije denken te Gent (1200 - 1900)

Cover Guy Schrans - Zelfdenkers in profiel. Merkstenen van het vrije denken te Gent (1200 - 1900)"Zelfdenkers" zijn mannen en vrouwen die in eender welke menselijke activiteit hun meningen vormen op basis van een zelfstandig denkproces, onafhankelijk en los van enige getuigenis of autoriteit. Zelfdenkers in profiel heeft betrekking op een dertigtal Gentenaren die op grond van slechts ÚÚn criterium werden geselecteerd: omdat zij blijk gaven van een zelfstandigheid van geest die afstand nam van algemeen aangenomen waarheden en routineuze denkgewoonten.

Het boek Zelfdenkers in profiel. Merkstenen van het vrije denken te Gent (1200 - 1900) van prof. em. Guy Schrans, hoogleraar Universiteit Gent, wordt voorgesteld in de Blauwe Zaal van het Liberaal Archief op donderdag 21 juni om 18 uur. Toelichting door prof. dr. Gita Deneckere, hoogleraar Universiteit Gent. Het boek is een uitgave van het Liberaal Archief en Uitgeverij Snoeck.

Klik hier om uw komst te bevestigen of om het boek te bestellen.

Jan Frans Willems. Vader van de Vlaamse Beweging.

Cover Jan Frans Willems - Vader van de Vlaamse BewegingJan Frans Willems werd geboren op de eerste dag van de eerste Franse bezetting van BelgiŰ, in 1794. Toen zijn vader zijn ambt verloor omdat hij geen Frans sprak, was dat voor hem een keerpunt. Zijn hele leven zou in functie staan van de verdediging van het Nederlands. Jan Frans Willems bepaalde voor vele decennia de Vlaamse emancipatiestrijd die zonder zijn ‘vaderschap’ misschien nooit het einde van de negentiende eeuw had gehaald.

Ludo Stynen schreef een boek over de vader van de Vlaamse Beweging. Het boek wordt voorgesteld in de Blauwe Zaal van het Liberaal Archief, op dinsdag 26 juni om 20 uur. De boekvoorstelling is een organisatie van het Willemsfonds, in samenwerking met het Liberaal Archief en uitgeverij De Bezige Bij.

Gelieve uw komst te bevestigen bij eva.stubbe@willemsfonds.be.

top

De Blauwe Doos
Help U Zelve – de Gentsche Volksbank (1866-1905)


... aangenomen in algemene vergadering van 29 october 1866: Art.1. Er wordt te Gent eene maatschappij gesticht die tot doel heeft aan hare leden, door de samenvoeging hunner spaarpenningen, alsook door hun gezamenlijk en wederkeerig krediet, de kapitalen te bezorgen, welke zij noodig hebben voor hunne nijverheids- koophandels- en huishoudelijke zaken. Zij draagt den naam van "Gentsche Volksbank".

Hiermee was de oprichting van de eerste Gentse co÷peratieve vereniging een feit. Het initiatief ging uit van enkele bestuursleden van het liberale Van Crombrugghe’s Genootschap, een in 1857 opgerichte oud-leerlingenvereniging van het Gentse stadsonderwijs, die vooral focuste op onderwijs en opvoeding van het gewone volk. Het bestuur van de nieuwe bank, met onder anderen Gustave Rolin-Jaequemyns, jurist en later minister van Binnenlandse Zaken, en de bekende rubberfabrikant Pol De Schamphelaere, kon een zestigtal leden van het Genootschap overtuigen om zich aan te sluiten als stichtende co÷peranten. De deelnemers waren in hoofdzaak ambachtslui, middenstanders en kleine ondernemers.

Ontvangstbewijs Gentsche Volksbank

De eerste verbruikersco÷peratieven waren halfweg de 19de eeuw ontstaan in Engeland, in volle industriŰle revolutie, en verspreidden zich van daar uit naar Europa. In 1850 stichtte de Pruis Herman Schultze-Delitsch de eerste co÷peratieve spaar- en kredietkas op het vasteland, terwijl de eerste Belgische Volksbank in 1864 werd opgericht in Luik. Amper twee jaar later volgde dus Gent.

De Volksbank zou focussen op het verstrekken van krediet voor beroepsmatige of huishoudelijke investeringen aan alle leden. Die leden moesten op hun beurt een spaartegoed van minstens 200 fr. opbouwen. Het liberale basisidee ‘Help U Zelve’ stond hierbij centraal en de leden werden aangespoord om op eigen kracht maar in een sfeer van onderlinge solidariteit hun levensstandaard te verbeteren.

Rolin-Jaequemyns werd voorzitter en kreeg de volle steun van de vrijmetselaarsloge La LibertÚ die de co÷peratieve gedachte zeer genegen was. Meerdere leden van La LibertÚ namen onbezoldigde beheersfuncties in de bank op en de loge zou ook gedurende vele jaren de ijverige leerlingen van het stedelijk onderwijs belonen met een spaarboekje bij de Volksbank. De redactie van het progressieve liberale weekblad Volksbelang schaarde zich eveneens achter het initiatief en bracht vanaf zijn allereerste nummer in januari 1867 enthousiast verslag uit over de eerste Vlaamse Volksbank. Ten slotte stelde de liberale burgemeester Charles de Kerchove de Denterghem gratis een lokaal ter beschikking in de Onderstraat.

Portret Gustave Rolin Jaecquemyns

Een van de markantste experimenten van de Volksbank was de oprichting van het Werkmansgenootschap tot Aankoop van Levensmiddelen. Deze verbruikersco÷peratieve werd op 28 maart 1867 door enkele sociaal geŰngageerde liberalen, onder wie Franšois Laurent en Julius Vuylsteke, opgericht als spin-off van de Volksbank. Het Werkmansgenootschap verkocht kruidenierswaren, brood, kolen en textiel - wat in het begin tot een behoorlijk commercieel succes leidde - en verspreidde een eigen tijdschrift, De Samenwerking. Na anderhalf jaar hadden zich vierhonderd arbeiders en ambachtslui aangesloten. Het bestuur kwam na enige tijd echter in aanvaring met de socialistische leden van het genootschap die, geruggensteund door de Internationale, meer inspraak eisten. Laurent gaf uiteindelijk toe maar was te laat. De socialisten verlieten de maatschappij en richtten op 15 november 1869 een eigen co÷peratieve op. Dit betekende het einde van het Werkmansgenootschap dat zijn activiteiten reeds in december stopzette. Een jaar later echter bleek het socialistische alternatief evenmin levensvatbaar te zijn.

De Volksbank zelf floreerde en verenigde tegen de eeuwwisseling een tweeduizend co÷peranten. Deze waren hoofdzakelijk afkomstig uit de middenklasse, voor het fabrieksproletariaat lag de lat te hoog. Illustratief hiervoor waren de nevenactiviteiten van de bank zoals de cursussen Boekhouding en Handelsrecht - gedoceerd door Julius De Vigne - die toch een behoorlijke scholingsgraad veronderstelden.

De bank overleefde haar stichters helaas maar kort. Na het overlijden van Rolin in 1902 nam Albert Mechelynck tijdelijk het voorzitterschap over. Nauwelijks drie jaar later stopte de Gentsche Volksbank haar activiteiten.

top


ę 2012 Liberaal Archief
Kramersplein 23
B-9000 Gent
tel + 32 9 221 75 05
fax + 32 9 221 12 15
info@liberaalarchief.be
www.liberaalarchief.be