Wenst u ook deze tweemaandelijkse nieuwsbrief in uw emailbox te ontvangen? Schrijf in door een blanco mail te sturen naar nieuwsbrief-subscribe@liberaalarchief.be.
Bekijk de voorgaande nummers van Het Kramersplein en de nieuwsflash.

Voorwoord

2014 is een rijk herdenkingsjaar: 100 jaar Eerste Wereldoorlog, 60 jaar Vlaamse televisie en 50 jaar Turkse en Marokkaanse migratie. Over alle drie deze thema's brengen we u nieuws: het boek van Dirk Verhofstadt over 1914, de fotocollectie van televisie-icoon Omer Grawet, en een gespreksavond over integratie. Verder aandacht voor twee aanwinsten in onze collectie: het archief van Volksfanfare De Leerzuchtige Broeders uit Zele en enkele banden van de Brusselse krant Le Vrai Libéral uit 1820. In de Blauwe Doos gaan we op zoek naar de herkomst van het V-teken. Niet Winston Churchill maar de Brusselse liberaal Victor de Laveleye is er de bedenker van.

Wilt u deze nieuwsbrief niet meer ontvangen? Uitschrijven kan door een blanco mail te sturen naar nieuwsbrief-unsubscribe@liberaalarchief.be.

top

Volksfanfare De Leerzuchtige Broeders

In heel wat Vlaamse steden en gemeenten werden liberale feesten en optochten opgeluisterd door een fanfare of harmonie. Sommige van die muziekkorpsen bestaan nog steeds, zoals de Volksfanfare De Leerzuchtige Broeders uit Zele die vorig jaar haar 165ste verjaardag vierde. Het Liberaal Archief kwam onlangs in het bezit van het archief van dit Zeelse "blaa muziek".

Volksfanfare De Leerzuchtige Broeders werd gesticht op 27 januari 1848. In het ideologisch spectrum was de vereniging burgerlijk en vrijzinnig, maar aanvankelijk niet partijpolitiek gekleurd. De rivaliteit met de lokale katholieke Koninklijke Harmonie Ste-Cecilia en vooral met het homogeen katholieke Zeelse gemeentebestuur nam rond de eeuwwisseling echter toe. Door politieke druk verlieten vele leden de fanfare.

de Leerzuchtige Broeders poseren met vaandel

De spanningen stegen ten top bij de benoeming van de nieuwe katholieke burgemeester dr. Armand Rubbens op 14 januari 1908. Toen de fanfare naar aloude traditie een serenade kwam brengen aan het huis van de nieuwe burgervader, werd ze voor het oog van de opgekomen massa wandelen gestuurd. Niet lang na deze publieke blamage koos de fanfare openlijk de zijde van de pas gestichte lokale afdeling van de Liberale Partij. De lokale voorman van de partij dr. Victor Van Cauteren (1877-1935), later liberaal volksvertegenwoordiger en senator, werd ook voorzitter van de fanfare.

Sinds deze periode van verzuiling stond de fanfare bekend als de "Koninklijke Liberale Volksfanfare", of in de volksmond het "blaa muziek". Ze raakte verweven met het gekleurde verenigingsleven en werd een cultureel uithangbord van de Liberale partij in de regio. In 1924 was het ledenaantal explosief gestegen tot 279. Uit de fanfare ontstonden ook de Zeelse Volksturnkring Moed en Volharding (1897) en bijna een eeuw later het majorettekorps The Blue Girls (1981).

Het recent verworven archief van De Leerzuchtige Broeders is vrij raadpleegbaar en begint in januari 1848 met de statuten, opgesteld bij de stichting. De vaak handgeschreven partituren bieden een blik op het muzikale repertoire doorheen de twee voorbije eeuwen. De verslagboeken van de periode 1848-1909 bleven bewaard en bieden een inkijk in het bestuur en de activiteiten van de fanfare in de 19de eeuw. Maar het archief reikt ook verder dan de vereniging. In een aantal documentatiemappen is het gehele politieke en socio-culturele leven in de omgeving van Zele vertegenwoordigd: verkiezingspropaganda, doodsbrieven van lokale prominenten, krantenknipsels, foto's en affiches.

Klik hier voor een beknopte inventaris van het archief.

top

Gespreksavond integratie

Vijftig jaar geleden, op 17 februari 1964, tekende België een akkoord met Marokko, waardoor Marokkaanse arbeiders naar ons land konden komen. Enkele maanden later werd ook een akkoord met Turkije gesloten. De Belgische economie draaide in de "golden sixties" op volle toeren en de "gastarbeiders" konden de tekorten op de arbeidsmarkt invullen. Vaak zonder middelen kwamen Marokkaanse en Turkse mannen in ons land aan. Ze kenden de taal niet en werden grotendeels aan hun lot overgelaten. Ze bouwden een eigen leven op, lieten na een tijdje hun familie overkomen en vestigden zich voorgoed in België. Intussen groeien de derde en de vierde generatie op in ons land en is de multiculturele samenleving een feit.

Migratie is trouwens een verhaal van alle tijden. Marokkanen en Turken waren niet de eerste mensen van vreemde origine in ons land. Vooral Italianen die in de steenkoolmijnen kwamen werken, gingen hen voor. Vandaag zijn het vooral mensen uit Oost-Europa (Bulgarije, Roemenië, Polen) die in ons land een nieuw leven hopen op te bouwen.

mensen in de blauwe zaal

In de Blauwe Zaal van het Liberaal Archief had op donderdagavond 20 februari een gespreksavond plaats over "rolmodellen inzake integratie". Dirk Verhofstadt praatte met vier "nieuwe Belgen": Lina Bourova is een Gentse advocaat met Bulgaarse roots, Assita Kanko is werkneemster bij BNP Paribas, woont in Elsene en komt uit Burkina Faso, Mehmet Sadik Karanfil en Yeliz Güner zijn beiden Gentenaars van Turkse origine. Hij is trajectbegeleider bij het OCMW, zij is advocaat.

De vier vertelden voor de volle zaal vooral hun persoonlijk verhaal. Hun integratie verliep niet zonder slag of stoot maar alle vier hamerden ze op de kennis van het Nederlands als eerste vereiste tot integratie. Toen de "gastarbeiders" in de jaren zestig naar ons land kwamen waren er nauwelijks voorzieningen om Nederlands te leren. Vandaag legt de overheid aan nieuwkomers de verplichting op om een inburgeringscursus te volgen.

Kennis van het Nederlands is ook belangrijk voor het zoeken naar een woning, voor het behalen van een diploma en voor het vinden van werk. Maar een taal leer je pas echt door in contact te komen met mensen buiten je eigen gemeenschap, of zoals Yeliz Güner het formuleerde: door te participeren en te emanciperen. De vier praatgasten engageerden zich de afgelopen jaren in het sociale, culturele of politieke leven van hun stad of gemeente.

Deze gespreksavond liet een vrij positief geluid horen. De vier gasten zijn het bewijs dat integratie kan lukken. Mehmet Sadik Karanfil merkte trouwens op dat er veel meer succesverhalen zijn dan we vaak durven vermoeden, maar dat die helaas zelden of nooit het nieuws halen.

top

Le Vrai Libéral

Het Liberaal Archief heeft zijn krantenverzameling aangevuld met drie banden van de Brusselse krant Le Vrai Libéral uit 1820. Het Liberaal Archief had tot nu toe geen enkel exemplaar in de collectie. Le Vrai Libéral verscheen van 1816 tot 1821 en was een van de vroegste uitingen van het liberale gedachtegoed in onze contreien.

le vrai liberal

Het blad had als ondertitel Journal politique, philosophique et litéraire en droeg als devies de Latijnse spreuk van Horatius "Est modus in rebus" (Er is maat op de dingen). Het verscheen dagelijks, 7 dagen op 7, dus ook op zondag. Elke editie bestond uit vier bladzijden met zowel nationaal als internationaal nieuws, en daarnaast ook veel aandacht voor het culturele leven in Brussel.

Onze gebieden maakten van 1814 tot 1830 deel uit van het Koninkrijk der Nederlanden onder koning Willem I. De krant biedt een interessante kijk op de Brusselse tijdgeest in de jaren 1820, toen in het zuidelijk deel van het land de eerste signalen van onvrede met de politiek van Willem I reeds voelbaar werden.

In 1821 werd de krant voortgezet als Le Courrier des Pays-Bas. Titel en uitgever wijzigden, maar drukker, lay-out en Latijns devies bleven hetzelfde. Ook van deze krant kon het Liberaal Archief zijn collectie aanvullen met een band uit 1822. De Courrier is trouwens veel bekender dan zijn voorganger Le Vrai Libéral. De krant vormde de belangrijkste zuidelijke proteststem binnen het Koninkrijk der Nederlanden. Het bewind van koning Willem I werd er hevig in bekritiseerd en onder meer het instellen van het Nederlands als officiële taal in het koninkrijk leidde tot veel protest van de redactie. Hoofdredacteur Louis De Potter werd in 1828 veroordeeld tot 18 maanden gevangenisstraf, maar bleef vanuit zijn cel oppositie voeren. Daarop veroordeelde het Hof van Assisen hem tot acht jaar ballingschap.

De redactie van Le Courrier bleef evenwel protesteren tegen het bewind van Willem I. De journalisten werden zo mee de aanstichters van de rellen die uiteindelijk zouden leiden tot de Belgische revolutie en onafhankelijkheid in 1830. Na de revolutie wijzigde de titel van de krant opnieuw: Le Courrier des Pays-Bas werd logischerwijze Le Courrier Belge.

top

1914, het vervloekte jaar

1914, Het Vervloekte Jaar

Op 28 juni 2014 zal het exact honderd jaar geleden zijn dat aartshertog Frans-Ferdinand, de troonopvolger van de dubbelmonarchie Oostenrijk-Hongarije, in Sarajevo werd vermoord door een Servische nationalist. Toen Oostenrijk hierop de oorlog verklaarde aan Servië was dit de directe aanleiding voor de start van de Eerste Wereldoorlog. Talrijke erfgoedevenementen, publicaties en een succesvolle televisiereeks herdenken dit jaar deze vier jaar durende "Groote Oorlog".

Het nieuwste boek van Dirk Verhofstadt 1914, Het Vervloekte Jaar is een persoonlijke kijk van de auteur op het startjaar van de Eerste Wereldoorlog, een sleuteljaar in zowel de Belgische als de wereldgeschiedenis.

Verhofstadt citeert zowel uit politieke verklaringen, dagboeken als kranten. Hij heeft het uiteraard over de Eerste Wereldoorlog zelf, maar beschrijft ook het verloop van de Belgische voetbalcompetitie en van de Ronde van Frankrijk. Hij vertelt over de kunstwereld, wetenschappelijke uitvindingen en de impact van de katholieke kerk. Kortom, de oorlog wordt in een veel ruimere context geplaatst met aandacht voor grote en kleine gebeurtenissen uit het dagelijkse leven van 1914.

1914 was een bijzonder jaar, met eerst een ijzige winter en later een warme zonnige zomer die het begin vormde van een dramatische periode in de menselijke geschiedenis. 1914 was ook een jaar vol tegenstellingen, verwachtingen en teleurstellingen. Het was de tijd van de geniale Albert Einstein en de jonge Adolf Hitler, van koning Albert I en keizer Wilhelm II, van bokskampioen Joe Louis en wielervedette Philippe Thijs, van schrijver Stijn Streuvels en kunstenaar Egon Schiele, van soldaat Antoine Fonck en sluiswachter Karel Cogge. Maar het was ook de tijd van de Dikke Bertha's, de Zeppelins, de vernietiging van Leuven en de slag om Ieper.

Klik hier om het boek 1914 Het Vervloekte Jaar te bestellen

vluchtelingen en soldaten op een weg

Het Liberaal Archief had vorig jaar reeds veel aandacht voor de start van de Eerste Wereldoorlog met de publicatie van Un mitrailleur à l'Yser, het oorlogsdagboek van Jean Pecher en een tentoonstelling met zijn unieke frontfoto's. Bent u met uw vereniging nog op zoek naar een tijdelijke tentoonstelling over de Eerste Wereldoorlog? De tentoonstelling Met een Kodak aan het IJzerfront, de oorlogsfoto's van Jean Pecher is een reizende tentoonstelling en kan ontleend worden. Stuur een mailtje naar info@liberaalarchief.be voor de ontleningsvoorwaarden. U kunt de tentoonstelling ook bekijken op de website.

Klik hier voor de tentoonstelling met foto's van Jean Pecher

top

Fotocollectie Omer Grawet ontsloten

Naar aanleiding van vijftig jaar migratie zond de VRT in het Journaal een stukje uit een oude reportage over gastarbeiders uit. De reportage en de stem waren van Omer Grawet (1922-2004). Slechts weinigen weten nog hoe populair Omer Grawet is geweest. De tentoonstelling over 60 jaar televisie in de Gentse Sint-Pietersabdij besteedt aan hem geen aandacht. Hij is een bijna vergeten televisiefiguur.

Nochtans was Omer Grawet een BV toen dat woord nog moest worden uitgevonden. Hij begon zijn loopbaan als journalist bij Het Laatste Nieuws en stapte in 1953 over naar het Nationaal Instituut voor de Radio Omroep (NIR). Een jaar later startte het NIR met de eerste televisie-uitzendingen in ons land. Televisiepionier Grawet zou bij het grote publiek vooral bekend worden door zijn buitenlandse reportages. In Belgisch Congo was hij een bevoorrechte getuige van de politieke omwentelingen voor en na de onafhankelijkheid, en in Turkije en Marokko ging hij op zoek naar de "roots" van de eerste generatie gastarbeiders.

omer grawet aan tafel met kongolese politici

In 1966 werd Omer Grawet woordvoerder van minister van Nationale Opvoeding Frans Grootjans. Hij keerde nog eventjes terug naar de BRT maar koos uiteindelijk definitief voor de geschreven pers: van 1970 tot aan zijn pensioen in 1987 was hij hoofdredacteur van de regionale redactie van Het Laatste Nieuws.

Zijn rijke fotocollectie is ontsloten. Een selectie is te bekijken op de website van het Liberaal Archief.

De collectie omvat 3.061 foto's en een groot aantal negatieven uit zijn privé- en beroepsleven. In een duizendtal foto's uit zijn rijk gevulde carrière kunnen vooral zijn professionele reizen voor de NIR/BRT gevolgd worden, met onder meer de talrijke reportages over Congo en zijn zoektocht naar de herkomst van de Turkse en Marokkaanse gastarbeiders medio de jaren 1960.

Andere blikvangers zijn een reportage op de Azoren in 1959, en zijn allereerste stappen als reisverslaggever in Denemarken in 1947. Daarnaast zien we hem in tal van publieke optredens, debatten en interviews, zowel in zijn periode bij de NIR/BRT, op het kabinet van minister Grootjans als bij Het Laatste Nieuws.

Klik hier voor een selectie van de foto's van Omer Grawet
Klik hier voor de inventaris van de foto's van Omer Grawet

top

De Blauwe Doos: Victor de Laveleye en het V-teken

Het V-teken, symbool van verzet tegen de Duitse bezetter tijdens de Tweede Wereldoorlog, haalde onlangs weer de Belgische actualiteit. Toch even een misverstand uit de weg ruimen: niet de Britse premier Winston Churchill (1874-1965) maar de Belgische liberaal Victor de Laveleye (1894-1945) lanceerde tijden de oorlog de V van Vrijheid en Victoire.

victor de laveleye

Radio Belgique-Radio België was de Belgische radiozender die tijdens de Tweede Wereldoorlog uitzond vanuit Londen. Van 28 september 1940 tot 16 september 1944 werd elke avond een kroniek uitgezonden van vijftien minuten, afwisselend in het Nederlands door Nand Geersens (alias Jan Moedwil) en in het Frans door Victor de Laveleye. Geersens noch de Laveleye hadden enige ervaring met radio maken, maar beiden hielden voor hun microfoon vurige pleidooien om de Duitsers te bestrijden en spraken hun Belgische landgenoten moed in. Victor de Laveleye sloot zijn programma steeds af met "On les aura, les Boches!", Jan Moedwil deed dat met de legendarische strijdkreet "We doen ons best zonder erop te boffen. En toch… toch krijgen we ze wel de moffen".

In het Liberaal Archief wordt zowel archief van Nand Geersens als van Victor de Laveleye bewaard. Brusselaar de Laveleye werd geboren op 6 november 1894. Aan de kant van vader Auguste-Albert was hij een achterneef van de bekende Luikse hoogleraar Emile de Laveleye. Zijn moeder, Emma Lynen, behoorde tot een bekende Antwerpse liberale familie. Hij studeerde rechten aan de ULB en werd advocaat bij het Brusselse Hof van Beroep. Aanvankelijk leek de politiek hem nauwelijks te boeien. Hij beoefende sport op internationaal niveau, werd tenniskampioen in het dubbelspel bij de heren en kapitein van de Belgische nationale ijshockeyploeg.

In 1926 werd hij gemeenteraadslid te Sint-Gillis, maar zijn interesse ging vooral naar internationale politiek. Hierover publiceerde hij in Le Soir en Le Flambeau, gaf hij voordrachten aan de ULB en was hij verslaggever op het Liberaal Congres van 1932. Op tien jaar tijd maakte hij een politieke blitzcarrière en ontpopte hij zich als een vurig antifascist. Hij werd volksvertegenwoordiger, voorzitter van de Liberale Partij (1936-1937) en enkele maanden minister van Justitie in de regering Van Zeeland II (1937).

In 1940 vluchtte hij via Frankrijk naar Londen. Eind juli kreeg hij het voorstel de leiding te nemen over de uitzendingen van de BBC die bestemd waren voor bezet België. Op 28 september 1940 werd de eerste uitzending van Radio Belgique-Radio België de ether ingestuurd. Het afstemmen op Radio België was in de bezette gebieden trouwens niet zonder risico. De Duitsers verboden het luisteren naar zenders die niet door hen gecontroleerd werden. Wie betrapt werd, riskeerde gevangenschap.

De uitzending van 14 januari 1941 was zonder twijfel de belangrijkste. In bezet België werden geregeld gebouwen beklad met de letters R.A.F. (Royal Air Force). In die bewuste uitzending stelde Victor de Laveleye echter de letter V voor, een teken dat veel sneller (met twee trekken van een verfborstel) op een muur kon geschilderd worden. Hierdoor verminderde de pakkans aanzienlijk. De V kon ook in beide landstalen gebruikt worden: Victoire in het Frans en Vrijheid in het Nederlands. Het was bovendien mooi meegenomen dat het ook in het Engels paste (Victory). Kwatongen beweerden echter dat Victor de Laveleye ook een narcistisch trekje had en daarom de eerste letter van zijn voornaam had gekozen.

Al snel na de lancering van de V-campagne verschenen de eerste V's in bezet België, maar ook in Nederland en Noord-Frankrijk. Niet enkel verzetslieden, ook gewone burgers gebruikten deze vorm van psychologische oorlogvoering die een doorn in het oog van de bezetter was. De BBC nam het symbool over en begon zijn uitzendingen met de eerste tonen van de vijfde symfonie van Beethoven, de V in morse.

v-teken

In juli 1941 deden de Duitsers een poging om het V-teken over te nemen. Er kwamen overal affiches met daarop "V-Victorie, Duitsland wint op alle fronten". Het accapareren van het V-teken werd echter een flop, temeer daar de Britse premier Winston Churchill het V-teken al had overgenomen en er op korte tijd zowat zijn handelsmerk van maakte. Vanaf dan werd de door wijs- en middenvinger gevormde V hét geallieerde symbool van verzet.

Na de bevrijding werd Victor de Laveleye minister van Openbaar Onderwijs in de regeringen Pierlot V en VI, die het samen nog geen vijf maanden uithielden (september 1944-februari 1945). Ook nu dus was zijn ministerschap van zeer korte duur. Hij was toen al duidelijk getekend door de ziekte die hem op 16 december 1945, nauwelijks 51 jaar, fataal zou worden. De wereldoorlog was afgelopen, de wederopbouw van zijn geliefde België kon beginnen.

Klik hier voor de inventaris van het archief van Victor de Laveleye
Klik hier voor de inventaris van het archief van Nand Geersens

top


© 2014 Liberaal Archief
Kramersplein 23
B-9000 Gent
tel + 32 9 221 75 05
fax + 32 9 221 12 15
info@liberaalarchief.be
www.liberaalarchief.be