Bekijk de voorgaande nummers van Het Kramersplein en de nieuwsflash.

Voorwoord

Vorige maand werden twee publicaties over de Verlichting voorgesteld: De Verlichting belicht van Karel Poma en Cesare Beccaria - 250 jaar over misdaden en straffen van Dirk Verhofstadt. Het Liberaal Archief werkt ook volop rond het thema oorlog. Het fotoalbum, dat de Gentse schrijver Alfons Sevens tijdens Wereldoorlog I in Duitse gevangenschap bijhield, kwam onlangs in ons bezit. En de documentaire Oorlog aan de Durme over Wereldoorlog II van wetenschappelijk medewerker Kris De Beule ging vorige maand in Lokeren in première. In de Blauwe Zaal van het Liberaal Archief loopt een tentoonstelling over de geschiedenis van het Liberaal Vlaams Verbond. Intussen wordt volop gewerkt aan een tentoonstelling over funerair erfgoed die het Liberaal Archief in het voorjaar van 2015 in het Gentse Caermersklooster organiseert. Eén anekdote (over een kerkhofoorlog) willen we u alvast niet onthouden en kunt u nu al lezen in De Blauwe Doos.

Wilt u deze nieuwsbrief niet meer ontvangen? Uitschrijven kan door een blanco mail te sturen naar nieuwsbrief-unsubscribe@liberaalarchief.be.

top

Archiefverwerving: de schenking Alfons Sevens

Op 18 september 1916 schreef Virginie Loveling een bemoedigende postkaart aan de Gentenaar Alfons Sevens (1877 - 1961), één van haar literaire vrienden in een Duits gevangenenkamp.

briefkaart van Virginie Loveling aan Alfons Sevens

"Wellicht zal het u aangenaam wezen een vriendschappelijk aandenken in den vorm van een portret te krijgen" - Virginie Loveling

Hoewel Alfons Sevens radicaal flamingant was en voor de oorlog actief ijverde voor de vernederlandsing van de Gentse universiteit, had hij zich in 1915 sterk uitgesproken tegen het activisme. Zijn Belgisch loyalisme moest hij bekopen met een deportatie naar Duitsland als politiek gevangene.

De postkaart van Virginie Loveling kreeg een ereplek in het oorlogsalbum van Alfons Sevens, dat in een recente schenking werd overgemaakt aan het Liberaal Archief, samen met tal van andere stukken uit het bezit van de familie Sevens-Verschoore. Hierin zijn ook Alfons' vader Theodoor Sevens (1848 - 1927), een bekend schrijver en historicus, en zijn broer Constantin Sevens (1886 - 1972) vertegenwoordigd.

Alfons Sevens

Terwijl zijn oudere broer Alfons in Duitsland werd geïnterneerd, vocht Constantin Sevens tijdens de Eerste Wereldoorlog als officier aan de IJzer. In het voorjaar van 1917 werd hij naar een opleidingscentrum gestuurd in het Franse Ault-Onival, gelegen aan de Picardische kust. Stukken uit het archief Constantin Sevens werden door het Liberaal Archief uitgeleend voor de tentoonstelling La Grande Guerre à Ault, die gekoppeld werd aan een herdenkingsweekend op 5 en 6 september 2014.

Klik hier om enkele foto's te bekijken uit het oorlogsalbum van Alfons Sevens.

Klik hier voor de oorlogsbrieven van Alfons Sevens, oorspronkelijk gepubliceerd door zijn kleindochter Nicole Verschoore in het tijdschrift Boek en Bibliotheek, en vanaf nu online beschikbaar op de website van het Liberaal Archief.

top

De Verlichting (twee keer) belicht

De Verlichting wordt algemeen beschouwd als een van de belangrijkste pijlers van de Westerse beschaving en als bakermat van het vrije denken en handelen zoals we het vandaag kennen. Twee publicaties die deze periode "belichten" zijn onlangs verschenen: De Verlichting belicht van minister van Staat Karel Poma en Cesare Beccaria - 250 jaar over misdaden en straffen van prof. dr. Dirk Verhofstadt.

de Verlichting belicht

De Verlichting belicht van minister van Staat Karel Poma is een grondige herwerking van zijn boek uit 2009. Karel Poma schreef een aantal nieuwe hoofdstukken en breidde de bestaande hoofdstukken uit met nieuwe ideeën en gedachten. Hij wil aantonen dat de Verlichting aan de basis ligt van de parlementaire democratie en onze grondwettelijke vrijheden. Karel Poma ontdekt dezelfde waarden in het liberalisme en de vrijzinnigheid. Het boek is op donderdag 25 september 2014 onder massale belangstelling voorgesteld op 't Schoon Verdiep van het Antwerpse stadhuis door prof. dr. Dirk Verhofstadt.
Klik hier voor de inleiding van prof. dr. Dirk Verhofstadt

Deze boekvoorstelling was tegelijk ook een hulde aan Karel Poma zelf, vrijdenker in hart en nieren en intussen 94. Als lid van het Liberaal Vlaams Studenten Verbond stapte hij tijdens de Tweede Wereldoorlog in het verzet. Na de oorlog bouwde hij een carrière uit in de liberale beweging, onder meer als voorzitter van het Liberaal Vlaams Verbond, als senator, als eerste staatssecretaris voor Milieu in de regering Tindemans I en als Minister van Cultuur in de Vlaamse regering Geens I, de eerste liberale politicus op die post. Jan Kerremans, voorzitter van het Liberaal Archief, bracht een huldebetoon aan Karel Poma.
Klik hier voor het laudatio van voorzitter Jan Kerremans

mensen in zaal van Antwerpse stadhuis

Karel Poma zelf riep de jonge generaties op om de idealen van de Verlichting verder uit te bouwen en uit te dragen. Dat zal volgens hem een werk van lange adem zijn, juist omdat het een ideaal is. Maar zonder ideaal is een "Verlichte samenleving" gedoemd om te mislukken.
Klik hier voor de toespraak van minister van Staat Karel Poma

Cesare Beccaria

Prof. dr. Dirk Verhofstadt, die het boek voorstelde, kwam in september zelf in de kijker met een boek over de Verlichting. Tweehonderdvijftig jaar geleden schreef de Italiaanse filosoof en jurist Cesare Beccaria zijn bekendste werk Dei delitti e delle pene (Over misdaden en straffen). Het boek heeft in belangrijke mate bijgedragen tot de humanisering van het strafrecht. Beccaria pleitte onder meer voor de scheiding der machten, onafhankelijke rechters en menswaardige gevangenissen. Hij zette met zijn ideeën een beweging in gang die leidde tot de afschaffing van foltering en de doodstraf in tal van landen.

Het boek Cesare Beccaria - 250 jaar over misdaden en straffen bevat een uitvoerige inleiding van Dirk Verhofstadt en een voorwoord door prof. dr. em. Etienne Vermeersch, die Cesare Beccaria met stip op één plaatst in zijn lijst van "weldoeners van de mensheid". Ook de integrale vertaling van Beccaria's oorspronkelijke tekst is in de publicatie opgenomen. Het boek werd op 18 september 2014 voor een zeer talrijk opgekomen publiek voorgesteld in de Blauwe Zaal van het Liberaal Archief.

Klik hier om het boek De Verlichting belicht van Karel Poma te bestellen.
Klik hier om het boek Cesare Beccaria - 250 jaar over misdaden en straffen van Dirk Verhofstadt te bestellen.

top

Tentoonstelling Liberaal Vlaams Verbond

In de Blauwe Zaal van het Liberaal Archief loopt een tentoonstelling over de geschiedenis van het Liberaal Vlaams Verbond. Het wordt in 1913 opgericht als reactie tegen het overwegend Franstalig karakter van het liberalisme, ook in Vlaanderen. In het begin bestaat het LVV hoofdzakelijk uit Vlaamsgezinde liberale verenigingen (zoals liberale Vlaamse Bonden, Willemsfondsafdelingen, kiesverenigingen en politieke clubs). Als overkoepelend orgaan brengt het LVV deze verenigingen samen en probeert hun acties op elkaar af te stemmen. Pas later evolueert het LVV naar een individuele ledenvereniging.

collage van LVV documenten

Tijdens het interbellum krijgen Julius Hoste jr. en Arthur Vanderpoorten, twee boegbeelden van het LVV, een ministerpost. Hierdoor krijgt het LVV aanzienlijk meer prestige binnen de liberale beweging.

Na de Tweede Wereldoorlog wordt Volksbelang, het oudste nog bestaande liberale tijdschrift, op initiatief van Albert Maertens en Julius Hoste jr., opnieuw uitgegeven als ledenblad van het LVV. Volksbelang groeit onder het hoofdredacteurschap van Piet Van Brabant en Frans Strieleman uit tot dé spreekbuis van het LVV en het Vlaamse liberalisme. Het speelt ook een grote rol in de uitbouw van de Vlaamse PVV. Het blad verschijnt nog steeds tien keer per jaar. Alle nummers van Volksbelang (vanaf 1867) zijn integraal te raadplegen op de website van het Liberaal Archief.
Klik hier om alle jaargangen van Volksbelang te raadplegen.

De jaren '60 en '70 zijn hoogtepunten in de werking van het LVV, dat in 1968 een voortrekkersrol speelt wanneer de Vlaamse PVV-afdelingen van het kiesarrondissement Brussel zich afscheuren van de Brusselse PVV/PLP-federatie en de Blauwe Leeuwen oprichten. De Vlaamse standpunten van het LVV botsen hoe langer hoe meer met de unitaire opstelling van de PVV/PLP. Op basis van de LVV-standpunten schrijft Frans Grootjans zijn Vlaams Liberaal Manifest - Steeds Meer, waarin hij de krijtlijnen uittekent van het Vlaams liberalisme. Deze tekst wordt als basis gebruikt voor de oprichting van de Vlaamse PVV in 1972. Daarna blijft het LVV wat verweesd achter, maar herwint midden de jaren '70 zijn vechtlust in de strijd tegen het Egmontpact.

tentoonstellingspanelen

De jaren '80 worden onder het voorzitterschap van Camille Paulus gekenmerkt door een brede aandacht voor maatschappelijke problemen. Sinds 1993 is Clair Ysebaert voorzitter van het LVV. Met de uitbouw van de (Open) VLD wijzigt ook de opdracht van het LVV dat evenwel blijft waken over een sociaal geïnspireerd liberalisme en nog steeds maandelijkse themabijeenkomsten houdt.

De tentoonstelling is nog tot 14 november 2014 te bezoeken, elke werkdag van 9 tot 12 en van 13 tot 17 uur. Ook groepsbezoeken zijn mogelijk, maar hiervoor graag een seintje vooraf op info@liberaalarchief.be

top

DVD Oorlog aan de Durme

dvd oorlog aan de durme

De enorme belangstelling voor honderd jaar Eerste Wereldoorlog doet een beetje vergeten dat Vlaanderen in september 2014 ook 70 jaar bevrijd was van het juk van de Nazi's. Kris De Beule, wetenschappelijk medewerker van het Liberaal Archief, maakte in opdracht van de Culturele Raad Lokeren, en met steun van het Liberaal Archief, een documentaire over de Tweede Wereldoorlog in zijn geboortestad Lokeren. Voor Oorlog aan de Durme interviewde en filmde hij 18 mensen. Hij monteerde de interviews tot een chronologisch verhaal van 75 minuten, geïllustreerd met nooit eerder vertoonde lokale filmbeelden.

In het vakjargon spreekt men van urgentie-interviews. Het woord spreekt voor zich: interviews die omwille van de hoge leeftijd van de getuige(n) niet langer kunnen wachten. Het pijnlijke bewijs is dat er intussen reeds twee getuigen uit de film overleden zijn. Toevallig vertellen ze beiden over de bange meidagen van 1940 toen de stad aangevallen werd door Duitse stuka's. Wellicht zijn de laatste getuigen hiervan nu verdwenen.

Het afnemen van interviews is lang een zeer bediscussieerde vorm van geschiedschrijving geweest. Een mondelinge bron is veel minder veilig dan een geschreven bron die vast ligt. Een getuige kan zich vergissen of kan een verhaal aandikken. Bovendien is een interview veel meer dan een objectief verslag van feiten.

De getuige toont emoties en vertelt vanuit het hart, niet vanuit de rede. Dit maakt dat mondelinge geschiedenis lange tijd door historici in het verdomhoekje werd geduwd of als onbetrouwbaar of minderwaardig werd beschouwd.

straat met vluchtelingen tussen ruines

De laatste decennia is hierin een kentering gekomen. Men is gaan inzien dat deze "subjectieve" manier van geschiedschrijving ook een meerwaarde kan bieden. De getuige kan zich details herinneren die niemand anders nog weet, of kan door zijn manier van vertellen aan de geschiedenis een zeer menselijk gelaat geven. Het gaat hier bovendien om echte ooggetuigen, die een bepaald facet van onze recente geschiedenis nog persoonlijk hebben meegemaakt. Dat alleen al maakt hun getuigenis tot een unieke historische bron. In het geval van Oorlog aan de Durme gaat het om de laatste getuigen die nog persoonlijk hebben ervaren wat het betekent om te leven in onvrijheid en onder een dictatuur.

Oorlog aan de Durme toont daarnaast een aantal filmbeelden, die tot nu toe verborgen zaten in privé-archieven en 70 jaar na datum eindelijk ontsloten worden. Kris De Beule heeft een verleden als televisiemaker en werkte twee jaar aan deze documentaire. De DVD werd op 12 september te Lokeren voorgesteld door Björn Rzoska, historicus en expert mondelinge geschiedenis, die eerder al publiceerde over de oorlogsjaren in Lokeren.

Klik hier om een DVD van Oorlog aan de Durme te bestellen

top

Oproep funerair erfgoed

graftombe familie Papillon

In het voorjaar van 2015 organiseert het Liberaal Archief een tentoonstelling rond funeraire cultuur. In het kader van het Museum van de Vlaamse Sociale Strijd van de Provincie Oost-Vlaanderen worden de rituelen en tradities die doorheen de tijd zijn ontstaan rondom sterven, begraven en herdenken in herinnering gebracht.

Voor deze tentoonstelling, die zal plaatsvinden in het Provinciaal Cultuurcentrum Caermersklooster te Gent, zijn we nog op zoek naar allerlei soorten materieel en immaterieel erfgoed rond de dood. Misschien kunt u ons helpen? Kent u verzamelaars van rouwkledij? Of weet u waar nog een oude doodskist staat? Of was uw grootvader kistenmaker of beeldhouwer van grafzerken? Of heeft u mooie herinneringen aan oude rituelen rond het sterven? Alle informatie is zeer welkom.

Indien u ons wil helpen, kan u contact opnemen met het Liberaal Archief door een email te sturen naar sharon.schepens@liberaalarchief.be. Alvast hartelijk dank!

top

De Blauwe Doos: De kerkhofoorlog te Sint-Denijs

Als voorsmaakje op de tentoonstelling over funerair erfgoed die vanaf 24 april 2015 in het Gentse Caermersklooster loopt, schetsen we u het verhaal van de kerkhofoorlog in het West-Vlaamse dorpje Sint-Denijs. De strijd rond de gemeentelijke begraafplaats laait zo fel op dat hij ontaardt in een mediaoorlog, brandstichtingen en gevangenisstraffen voor de geestelijken van het dorp.

Het verhaal begint in 1851 wanneer de plaatselijke kerkfabriek besluit de oude dorpskerk te vervangen door een nieuwe. Al snel ontstaat een conflict tussen de gemeente en de kerkfabriek over het even oude en verkommerde kerkhof dat de kerk omringt. Zowel de gemeente als de provincie West-Vlaanderen eist de sluiting van het oude kerkhof en de aanleg van een nieuwe, gemeentelijke begraafplaats buiten de dorpskern. De Kerk doet haar uiterste best om de aanleg van dit nieuwe kerkhof te verhinderen.

kerk en kerkhof van Sint-Denijs

In 1863 is de nieuwe begraafplaats aangelegd, maar door constante ruzies en pesterijen duurt het nog vijf jaar vooraleer ze in gebruik wordt genomen. Het gaat zelfs zo ver dat de bisschop weigert de begraafplaats te wijden, en de kerkdienst en gebeden ontzegt aan iedereen die op het nieuw kerkhof begraven wordt. Wanneer de burgemeester van Sint-Denijs in 1868 het oude kerkhof sluit, krijgen de doden dus geen kerkelijke begrafenis meer. Hierop barst er zowel in het dorp als binnen de Kerk een ware hetze los.

De katholieke pers springt op de zaak en er ontstaat een felle polemiek met de liberale pers. In juli 1868 verschijnen in het katholieke blad 't Jaer dertig, politieke wegwijzer der treffelijke lieden een aantal opruiende artikels, waarin over Sint-Denijs wordt gesproken in termen van vuur, terreur en brand. De boodschap vindt gehoor in het verontwaardigd dorp. In de weken die volgen worden hooimijten in brand gestoken en wordt oogst vernietigd bij vooraanstaande liberalen. Ook sneuvelen diverse bomen op de gemeentelijke begraafplaats.

Het parket rukt op naar Sint-Denijs. De mediaoorlog escaleert, en een katholieke petitie voor persvrijheid biedt gespreksstof voor maar liefst zeven zittingen in het parlement. Een kapelaan, verdacht van het publiek beledigen van de overheid tijdens de uitoefening van zijn ambt, slaat zelfs op de vlucht naar Engeland. Uiteindelijk worden in 1869 zware straffen uitgesproken tegen de oproerkraaiers en brandstichters, variërend van vijftien jaar dwangarbeid tot vijf jaar gevangenisstraf. De gevluchte kapelaan krijgt twee maanden gevangenis en een geldboete.

Maar ook daarna woedt in het dorp de ruzie om kerk en begraafplaats in alle felheid verder. Elke machtswissel betekent ook een omslag in het kerkhofbeleid. Wanneer de katholieken de verkiezingen winnen in 1872 wordt de gemeentelijke begraafplaats gesloten en het oude kerkhof in ere hersteld. In 1882 gebeurt juist het omgekeerde wanneer de liberalen de overwinning binnenhalen. Onnodig te zeggen dat rond elk van deze veranderingen bitter gestreden wordt. Er eindigt zelfs nog een tweede geestelijke achter de tralies: in 1876 wordt de pastoor aangeklaagd voor dezelfde overtreding als de destijds gevluchte kapelaan. In 1878 moet hij drieënvijftig dagen de gevangenis in.

penning

Uiteindelijk wordt de gemeentebegraafplaats officieel en voor altijd gesloten in 1886, omwille van hygiënische redenen en een ongeschikte ondergrond (opnieuw onder invloed van een katholiek bestuur). De plek heeft de bisschoppelijke zegen nooit ontvangen. Het oud kerkhof wordt tijdelijk opnieuw geopend, maar er moet wel een nieuwe begraafplaats gebouwd worden aan de rand van het dorp, iets wat opnieuw in eindeloos gedraal zal stranden. In hetzelfde jaar, 35 jaar na datum, wordt er officieel begonnen met de renovatie van de kerk.

De kerkhofkwestie van Sint-Denijs zal eind 19e eeuw opgaan in een nog veel fellere strijd, die rond het onderwijs. Het verhaal toont aan hoe verhit de gemoederen kunnen raken wanneer een politieke strijd wordt uitgevochten over de, levende en dode, hoofden van de bevolking. Ook illustreert het hoe een schijnbaar "doods" thema als een kerkhof, een zeer levendige invulling kan krijgen en daadwerkelijk hééft gekregen in veel steden en dorpen in het België van de 19e eeuw. Voor andere verhalen, gebruiken en rituelen rond de dood, zien wij u graag terug in het Gentse Caermersklooster, vanaf 24 april 2015.

top


© 2014 Liberaal Archief
Kramersplein 23
B-9000 Gent
tel + 32 9 221 75 05
fax + 32 9 221 12 15
info@liberaalarchief.be
www.liberaalarchief.be